4.2 Folkedans og kulturelle danser

Folkedans og kulturelle dansar

Kvart folk og kvart land har sine eigne dansar. Gjennom historia har dans vore ein viktig måte å feire, fortelje historier og halde tradisjonar i live. Norske folkedansar som reinlender og halling er ein del av kulturarven vår, medan dansar frå andre land gir oss eit vindauge inn i andre tradisjonar. I dette kapitlet lærer du om folkedans -- både norsk og internasjonal.

Norske folkedansar

Norske folkedansar blir gjerne delte i to hovudgrupper: bygdedans og runddans.

Bygdedans (gammaldans i eldre form)
Bygdedansane er dei eldste norske dansane og varierer frå bygd til bygd. Dei har vore dansa i hundrevis av år og har sterke lokale tradisjonar.
- Halling: Ein mannsdans frå Hallingdal som krev styrke og smidigheit. Dansaren gjer akrobatiske triks som spark, hopp og piruettar. Det mest kjende elementet er hallingkastet, der dansaren sparkar ned ei lue som blir halden opp på ein stokk.
- Springar: Ein pardans i 3/4-takt med varierande rytme. Dansepara rører seg rundt i ring medan dei gjer ulike turar. Springaren finst i mange lokale variantar.
- Gangar: Ein roleg pardans i 2/4-takt eller 6/8-takt, der paret vandrar rundt i ring med ulike turar.

Runddans (gammaldans)
Runddansane kom til Noreg frå Europa på 1700- og 1800-talet og vart raskt populære. Dei blir ofte dansa på festar og samkomer.
- Reinlender: Ein pardans i 2/4-takt med ein tydeleg hoppande karakter. Reinlenderen er kanskje den mest kjende gammaldansen i Noreg.
- Polka: Ein rask pardans i 2/4-takt med livlege hopp og turar. Polkaen har røter frå Tsjekkia.
- Vals: Ein elegant pardans i 3/4-takt der paret svingar rundt på dansegolvet. Valsen kom frå Wien i Austerrike.
- Masurka: Ein pardans i 3/4-takt med betoning på slag 2 eller 3, opphavleg frå Polen.

Dansar frå andre kulturar

Dans er universell -- alle kulturar har sine dansetradisjonar. Å lære dansar frå andre land gir oss innsikt i andre kulturar og verdiar.

Irsk stepdans
Kjenneteiknast av raske, presise fotrørsler medan overkroppen blir halden relativt stille. Dansarane bruker spesielle sko med harde sålar som lagar lyd mot golvet. "Riverdance" har gjort irsk stepdans verdsberømt.

Gresk sirtaki
Ein linjedans der dansarane held kvarandre over skuldrene. Dansen startar seint og aukar gradvis i tempo. Vart verdsberømt gjennom filmen "Zorba the Greek" (1964). Sirtaki er faktisk ein moderne dans inspirert av tradisjonelle greske dansar.

Latinamerikansk salsa
Salsa er ein pardans med røter i Cuba og Puerto Rico. Han blir dansa til salsamusikk i 4/4-takt med eit karakteristisk grunntrinn der du tek tre steg per fire slag (steg-steg-steg-pause). Salsa er prega av hoftearbeid og energiske rørsler.

Indisk bollywood-dans
Bollywood-dans er ei blanding av tradisjonell indisk dans og moderne vestlege danseformer, kjend frå indiske filmar. Han kombinerer ekspressive handrørsler (mudraer), andletsuttrykk og fargerike kostyme.

Afrikansk dans
Afrikanske dansar varierer enormt mellom ulike regionar og folk, men kjenneteiknast ofte av polyrytmikk (fleire rytmar samtidig), sterk forbindelse til trommer, og bruk av heile kroppen. Dans er i mange afrikanske kulturar tett knytt til viktige livshendingar.

Argentinsk tango
Tangoen oppstod i Buenos Aires på 1800-talet og er ein intens pardans prega av nær kontakt, dramatiske rørsler og improvisasjon. Tangoen er i dag UNESCO-godkjend som immateriell kulturarv.

Dans som kulturarv og fellesskap

Folkedans handlar om meir enn berre trinn og rørsler. Det handlar om identitet, tilhøyrsle og fellesskap.

Kvifor bevare folkedans?
- Folkedans er ein levande del av kulturarven vår. Gjennom å danse dei same dansane som besteforeldra og oldeforeldra våre, held vi tradisjonen i live.
- Dans knyter oss til historia. Når du dansar ein reinlender, gjer du det same som folk har gjort på festar i Noreg i over hundre år.
- Dans skapar fellesskap på tvers av alder, bakgrunn og ferdigheiter. På ein bygdefest dansar unge og gamle saman.

Kulturforståing gjennom dans
- Å lære dansar frå andre kulturar gir oss respekt og forståing for andre sine tradisjonar.
- Dans viser kva ein kultur set pris på: fellesskap, styrke, kjærleik, glede, spiritualitet.
- I eit fleirkulturelt samfunn som Noreg kan dans frå ulike kulturar skape broer mellom menneske.

Folkedans i Noreg i dag
- Noregs Ungdomslag arbeider for å bevare og føre vidare norsk folkedans og folkemusikk.
- Kappleikar er konkurransar i folkedans og folkemusikk som blir arrangerte over heile landet.
- Landskappleiken er den største årlege konkurransen, med deltakarar frå heile Noreg.
- Mange ungdomsskular og vidaregåande skular har folkedans som del av kroppsøvingsfaget.
- FolkOrg organiserer folkemusikk- og folkedansmiljøet i Noreg.

Oppsummering

- Norske folkedansar blir delte i bygdedans (halling, springar, gangar) og runddans/gammaldans (reinlender, polka, vals, masurka).
- Reinlenderen er ein av dei mest populære norske folkedansane, med vandring og svikt i 2/4-takt.
- Halling er ein akrobatisk mannsdans som krev styrke og smidigheit.
- Dansar frå andre kulturar inkluderer irsk stepdans, gresk sirtaki, salsa, bollywood-dans, afrikansk dans og tango.
- Folkedans er kulturarv: Han knyter oss til historia og skapar fellesskap mellom generasjonar.
- Å lære dansar frå andre kulturar gir kulturforståing og respekt for andre sine tradisjonar.
- Organisasjonar som Noregs Ungdomslag og FolkOrg arbeider for å bevare norsk folkedans.