3.6 Norske politiske partier og partisystemet

Det norske partisystemet

Noreg har eit fleirpartisystem med ni parti representerte på Stortinget. Dette er uvanleg mange samanlikna med land som USA (to parti) og Storbritannia (i praksis to-tre dominerande parti). Det norske systemet gir veljarane mange valmoglegheiter, men gjer det også vanskeleg for eitt parti å styre åleine.

Partia har røter i historiske skiljelinjer - varige motsetningar i det norske samfunnet. Statsvitarane Stein Rokkan og Henry Valen identifiserte fleire slike skiljelinjer:

1. Sentrum-periferi: Motsetnaden mellom hovudstaden/byane og distrikta
2. Arbeid-kapital: Motsetnaden mellom arbeidarar og eigarar
3. Kultur-motkulturar: Motsetningar knytte til religion, språk (nynorsk vs. bokmål) og avhald
4. Vekst-vern: Miljø og økonomisk vekst (nyare skiljelinje)
5. Innvandring-integrering: Haldningar til innvandring (nyaste skiljelinje)

La oss sjå på kvart av dei ni stortingspartia og det ideologiske grunnlaget deira. Vi går frå venstre til høgre langs den politiske aksen.

Raudt (R)

Stifta: 2007 (med røter tilbake til AKP frå 1973)
Ideologisk grunnlag: Sosialisme, marxisme
Plassering: Ytre venstre

Raudt er det mest venstreorienterte partiet på Stortinget. Partiet har røtene sine i den marxist-leninistiske rørsla frå 1970-talet (AKP(m-l)), men har gradvis flytta seg mot ein breiare sosialistisk profil.

Kjernesaker:
- Erstatte kapitalismen med demokratisk sosialisme
- Kraftig omfordeling frå rik til fattig
- Kortare arbeidstid (sekstimarsdag)
- Mot NATO-medlemskap og norsk krigsdeltaking
- Folkeleg eigarskap over naturressursar og storindustri
- Sterk motstand mot privatisering av offentlege tenester

Raudt kom inn på Stortinget med eitt mandat i 2017 og styrkte seg monaleg i 2021 under leiar Bjørnar Moxnes. Partiet har bidrege til å løfte debattar om ulikskap, arbeidstilhøve og profitt i velferda.

Sosialistisk Venstreparti (SV)

Stifta: 1975 (med røter i SF frå 1961)
Ideologisk grunnlag: Demokratisk sosialisme, feminisme, miljøpolitikk
Plassering: Venstre

SV kombinerer sosialistiske idear med sterk vekt på feminisme, miljø og internasjonal solidaritet. Partiet braut opphavleg ut frå Arbeidarpartiet i protest mot NATO-medlemskapet.

Kjernesaker:
- Sterk velferdsstat med universelle ordningar
- Utjamning av økonomiske skilnader
- Radikal klimapolitikk
- Feminisme og likestilling
- Gratis tannhelse og barnehage
- Motstand mot kommersiell velferd
- Fredspolitikk og internasjonal solidaritet

SV sat i regjering med Ap og Sp frå 2005 til 2013 (Stoltenberg II-regjeringa). Partiet har hatt stor innverknad på norsk utdannings- og likestillingspolitikk.

Arbeidarpartiet (Ap)

Stifta: 1887
Ideologisk grunnlag: Sosialdemokrati
Plassering: Sentrum-venstre

Arbeidarpartiet er det tradisjonelt største partiet i Noreg og har hatt avgjerande innverknad på det moderne Noreg. Ap bygde velferdsstaten etter andre verdskrigen og har vore i regjering store delar av etterkrigstida.

Kjernesaker:
- Sterk og universell velferdsstat
- Arbeidslinja - alle som kan jobbe, skal jobbe
- Trepartssamarbeidet mellom stat, arbeidsgjevarar og arbeidstakarar
- Fellesskulen - lik rett til utdanning
- Regulert marknadsøkonomi
- NATO-medlemskap og transatlantisk samarbeid
- Ansvarleg økonomisk styring

Historisk rolle:
Under Einar Gerhardsen (statsminister 1945-1965, med avbrot) la Ap grunnlaget for den norske modellen. Gro Harlem Brundtland (den første kvinnelege statsministeren i Noreg) førte partiet vidare og vart ein internasjonal leiar i berekraftspørsmål. Jens Stoltenberg leidde to regjeringar og er no generalsekretær i NATO. Jonas Gahr Støre tok over som partileiar og vart statsminister i 2021.

Senterpartiet (Sp)

Stifta: 1920 (som Bondepartiet)
Ideologisk grunnlag: Agrarisme, desentralisme, distriktspolitikk
Plassering: Sentrum

Senterpartiet vart opphavleg stifta for å vareta interessene til bøndene, men har utvikla seg til eit breiare distriktsparti. Sp er bygd på sentrum-periferi-skiljelinja og kjempar for livskraftige lokalsamfunn over heile landet.

Kjernesaker:
- Desentralisering og sterke distrikt
- Norsk sjølvråderett - motstand mot EU/EØS
- Landbrukspolitikk og matproduksjon
- Beredskap og forsvar i heile landet
- Motstand mot sentralisering og kommunesamanslåing
- Lågare avgifter i distrikta

Historisk rolle:
Sp var avgjerande i begge EU-avrøystingane (1972 og 1994), der nei-sida vann. Under leiar Trygve Slagsvold Vedum opplevde partiet sterk vekst ved valet i 2021 og vart med i regjering med Ap. Sp appellerer til veljarar som meiner at sentralisering trugar distrikta og norsk suverenitet.

Miljøpartiet Dei Grøne (MDG)

Stifta: 1988
Ideologisk grunnlag: Grøn ideologi, økologisme
Plassering: Sentrum (hevdar å stå korkje til venstre eller høgre)

MDG set klima og miljø over den tradisjonelle venstre-høgre-aksen. Partiet meiner at den økologiske krisa er den viktigaste politiske utfordringa i vår tid og at alle andre saker må sjåast i lys av henne.

Kjernesaker:
- Rask avvikling av norsk olje- og gassproduksjon
- Storsatsing på fornybar energi og grøn teknologi
- Bilfritt byliv og betre kollektivtransport
- Vern av natur og biologisk mangfald
- Sirkulær økonomi og redusert forbruk
- Dyrevelferd

MDG fekk sitt første stortingsmandat i 2013 og har hatt stor innverknad i fleire bykommunar, særleg i Oslo der partiet var med i byrådet (2015-2023). Partiet er kontroversielt fordi det utfordrar den norske oljeøkonomien direkte.

Kristeleg Folkeparti (KrF)

Stifta: 1933
Ideologisk grunnlag: Kristendemokrati
Plassering: Sentrum

KrF byggjer politikken sin på kristne og humanistiske verdiar. Partiet har historisk vore ein brubyggjar mellom blokkene i norsk politikk, men valde i 2018 side med den borgarlege regjeringa etter ein dramatisk intern prosess.

Kjernesaker:
- Familiepolitikk og valfridom for barnefamiliar
- Menneskeverd i etiske spørsmål (abort, bioteknologi, dødshjelp)
- Internasjonal bistand og solidaritet med fattige land
- Religionsfridom og plassen til trussamfunna i samfunnet
- Alkohol- og ruspolitikk
- Integrering og flyktningpolitikk

KrF har vore eit viktig parti for norsk bistandspolitikk og har tradisjonelt høg truverde på etiske spørsmål. Partiet har slite med fallande oppslutning dei siste åra og har lege nær sperregrensa.

Venstre (V)

Stifta: 1884
Ideologisk grunnlag: Sosialliberalisme
Plassering: Sentrum

Venstre er det eldste partiet i Noreg og har røtene sine i kampen for demokrati og parlamentarisme. Partiet var avgjerande for innføringa av folkestyret i Noreg.

Kjernesaker:
- Personleg fridom og rettar
- Klima- og miljøpolitikk
- Kunnskap og utdanning
- Gründerskap og småbedrifter
- Liberal innvandringspolitikk
- Digital fridom og personvern
- Sosialt ansvar kombinert med marknadsøkonomi

Historisk rolle:
Venstre innførte parlamentarismen (1884), bidrog til røysteretten for menn og kvinner, og har stått for ytringsfridom og borgarrettar. I nyare tid har partiet profilert seg på klima- og utdanningspolitikk. Venstre samarbeider med Høgre og har site i regjering med dei borgarlege partia, men har historisk også samarbeidd med sentrum-venstre.

Høgre (H)

Stifta: 1884
Ideologisk grunnlag: Liberalkonservatisme
Plassering: Sentrum-høgre

Høgre er det viktigaste konservative partiet i Noreg og har vore det leiande alternativet til Arbeidarpartiet. Partiet kombinerer konservative verdiar med liberal marknadsøkonomi.

Kjernesaker:
- Lågare skattar og avgifter
- Valfridom i velferdstenester (privat vs. offentleg)
- Kunnskap, forsking og utdanning
- Ansvarleg innvandringspolitikk med krav til integrering
- Forsvar og NATO-samarbeid
- Forenkling av byråkrati
- Berekraftig velferdsstat

Historisk rolle:
Kåre Willoch moderniserte norsk økonomi på 1980-talet. Erna Solberg leidde regjeringa frå 2013 til 2021, først med FrP, deretter med V og KrF. Høgre er tradisjonelt det dominerande partiet i byane, blant folk med høgare utdanning og i næringslivet.

Framstegspartiet (FrP)

Stifta: 1973 (som Anders Langes Parti)
Ideologisk grunnlag: Liberalisme, populisme, nasjonalkonservatisme
Plassering: Høgre

FrP er eit ideologisk samansett parti som kombinerer liberalistiske krav om lågare skattar og mindre stat med ein restriktiv innvandringspolitikk og populistisk retorikk.

Kjernesaker:
- Kraftig kutt i skattar og avgifter
- Restriktiv innvandringspolitikk
- Sterk eldreomsorg og helsevesen
- Betre vegar og infrastruktur
- Mindre byråkrati og regulering
- Sterkare bruk av oljepengane
- Lov og orden, strengare straffer

Historisk rolle:
Under Carl I. Hagen voks FrP frå eit marginalt protestparti til det nest største partiet i Noreg. Siv Jensen leidde partiet inn i regjering med Høgre i 2013-2020, den første gongen FrP sat i regjering. Partiet har hatt stor innverknad på norsk innvandrings- og avgiftsdebatt.

FrP er ideologisk spenningsfylt: Den liberalistiske fløyen vil ha lågare skattar og mindre stat, medan den nasjonalkonservative fløyen er oppteken av innvandring, nasjonal identitet og sterkare offentlege tenester. Denne spenninga gjer partiet vanskeleg å plassere eintydig.

Særtrekka ved det norske partisystemet

Det norske partisystemet skil seg frå mange andre land:

Mange parti:
Med ni stortingsparti har veljarane mange valmoglegheiter. Sperregrensa på 4 % (for utjamningsmandat) gjer det mogleg for småparti å overleve.

Mindretalsregjeringar:
Noreg har oftare mindretalsregjeringar enn fleirtalsregjeringar. Det tyder at regjeringa må forhandle med andre parti for å få fleirtal for forslaga sine. Dette gir Stortinget ein sterk posisjon.

Blokkpolitikk:
Partia grupperer seg i to hovudblokker:
- Raud-grøn blokk: Ap, SV, Sp (og tidvis Raudt og MDG)
- Borgarleg blokk: H, FrP, V, KrF

Konsensuskultur:
Norsk politikk er prega av forhandlingar og kompromiss. Store reformer har ofte brei støtte på tvers av blokkene. Pensjonsreforma (2011) er eit døme på ei reform som vart vedteken med støtte frå nesten alle parti.

Endra skiljelinjer:
Dei tradisjonelle skiljelinjene (arbeid-kapital, sentrum-periferi) blir supplerte av nye: klima vs. olje, globalisering vs. nasjonalt sjølvstyre, mangfald vs. nasjonal identitet. Dette gjer det norske partisystemet meir uføreseieleg enn før.

Utfordringane til partia:
Alle partia opplever synkande medlemstal og lågare partilojalitet. Veljarane skiftar lettare mellom parti enn før. Nye saksfelt som klima, innvandring og distriktspolitikk skaper nye alliansar på tvers av dei tradisjonelle blokkene.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Det norske partisystemet: Noreg har eit fleirpartisystem med ni parti representerte på Stortinget.
- Raudt (R)
- Kjernesaker: Erstatte kapitalismen med demokratisk sosialisme
- Sosialistisk Venstreparti (SV)
- Arbeidarpartiet (Ap)

Nøkkelomgrep