4.3 Streetart, graffiti og urban kunst

Streetart, graffiti og urban kunst

Du treng ikkje billett til eit museum for å sjå kunst. Nokre av dei mest kraftfulle kunstverka i verda finst på gater, tunnelar, husveggane og togvogner – der kven som helst kan sjå dei, heilt gratis. Streetart og graffiti er kunstformer som lever i det offentlege rommet, tilgjengeleg for alle.

Men streetart og graffiti er òg kontroversielt. Er det kunst eller hærverk? Er det fridom eller lovbrot? Skal det bevarast eller fjernast? Desse spørsmåla har følgt gatekunsten sidan han oppstod, og dei er like aktuelle i dag.

I dette kapittelet skal du lære om graffitihistoria, skilnaden mellom graffiti og streetart, møte kunstnarar som Banksy og andre, og diskutere dei etiske spørsmåla rundt kunst i det offentlege rommet.

Frå veggskriblerier til kunstrørsle

Menneske har skrive og teikna på veggar i tusenvis av år – frå holemaleri til veggskriblerier frå romartida i Pompeii. Men den moderne graffitikulturen oppstod i New York City på slutten av 1960-talet.

Det byrja med tagging – å skrive namnet sitt (eller eit kallenamn) med spraymåling eller tusj på veggar, togvogner og offentlege stader. Unge menneske i fattige bydelar i New York – særleg i Bronx, Brooklyn og Harlem – brukte tagging som ein måte å markere eksistensen sin i eit samfunn som oversåg dei. «Eg er her. Eg finst.»

Ein av dei tidlegaste kjende graffiti-kunstnarane var TAKI 183, ein ungdom frå Washington Heights som byrja å tagge namnet sitt overalt i New York rundt 1970. Ein artikkel om han i New York Times inspirerte hundrevis av andre unge til å gjere det same.

Graffitien utvikla seg raskt frå enkle tags til meir avanserte uttrykk:

- Tags: Enkle signaturar, gjerne med spesielle bokstavformer
- Throw-ups: Raskt utførte bobleforma bokstavar, vanlegvis i to fargar
- Pieces (forkorting for masterpieces): Større, meir detaljerte verk med mange fargar, effektar og figurar
- Wildstyle: Ekstremt kompliserte bokstavformer som er nesten umoglege å lese for uinnvigde

Graffiti var ulovleg og vart forfølgd av politiet, men det stoppa ikkje rørsla. Tvert imot – risikoen og opprøret var ein del av attraksjonen. Graffiti vart tett knytt til hip-hop-kulturen som vaks fram i New York på 1970- og 80-talet, saman med rap, breakdance og DJing.

Streetart – frå graffiti til globalt fenomen

På 1980- og 90-talet byrja gatekunsten å utvikle seg ut over den tradisjonelle graffitien. Nye teknikkar og tilnærmingar oppstod:

Sjablongar (stencils): Kunstnarar klipper ut motiv i papp eller plast og sprayar gjennom dei. Sjablongar lèt deg lage detaljerte bilete raskt – viktig når du jobbar ulovleg og treng å vere rask.

Paste-ups: Plakatar laga på papir som blir limte opp på veggar. Kan lagast heime i ro og fred, og festast opp raskt.

Klistremerke (stickers): Små kunstverk på klistremerke som kan festast overalt – på lyktestolpar, trafikkskilt og søppelbøtter.

Yarnbombing: Å strikke eller hekle fargerike «klede» til tre, statuar og gatemøblar.

Installasjonar: Tredimensjonale verk plasserte i det offentlege rommet – skulpturar, lysinstallasjonar eller gjenstandar.

Streetarten skil seg frå tradisjonell graffiti på nokre viktige måtar: Medan graffiti ofte rettar seg mot andre graffiti-kunstnarar (med fokus på tags og bokstavstilar), rettar streetart seg mot det breie publikummet. Streetart bruker gjerne bilete, humor og politiske bodskap som alle kan forstå. Og medan graffiti tradisjonelt er ulovleg, blir mykje streetart i dag laga på oppdrag eller med løyve.

Banksy – den mest kjende gatekunstnaren i verda

Banksy er utan tvil den mest kjende streetart-kunstnaren i verda. Identiteten er ukjend – ingen veit sikkert kven Banksy er, noko som i seg sjølv er ein del av mystikken.

Banksy er frå Bristol i England og har vore aktiv sidan 1990-talet. Han bruker sjablongteknikk for å lage bilete som kombinerer humor, satire og politisk kommentar. Nokre av dei mest kjende verka hans:

- «Girl with Balloon»: Ei jente som strekkjer seg etter ein hjarteforma ballong som svevar bort. I 2018 vart dette biletet verdskjent då det gjekk gjennom ein makuleringsmaskin rett etter at det vart selt på auksjon for millionar av kroner.
- «Flower Thrower»: Ein maskert opprørar som kastar ein bukett blomar i staden for ein molotovcocktail – eit bilete av fred i staden for vald.
- Betlehem-muren: Banksy har laga fleire verk på separasjonsmuren mellom Israel og dei palestinske områda, der han kommenterer konflikten og undertrykkinga.

Kunsten til Banksy reiser viktige spørsmål: Kan ulovleg kunst ha meir verdi enn kunst i eit galleri? Kven eig det offentlege rommet? Og kva skjer når ein streetart-kunstnar blir så kjend at verka blir selde for millionar – mistar dei då opprørsånda si?

Banksy har inspirert ein heil generasjon gatekunstnarar over heile verda, og har gjort streetart til ei anerkjent og respektert kunstform.

Urban kunst i Noreg og verda

Streetart og graffiti er eit globalt fenomen som finst i byar over heile verda. Nokre byar har blitt spesielt kjende for gatekunsten sin:

- Berlin: Etter at muren fall vart Berlin ein magnet for kunstnarar. East Side Gallery – den lengste attverande delen av Berlinmuren – er dekt av muralar frå kunstnarar frå heile verda.
- São Paulo: Brasilbyen har nokre av dei mest imponerande muralane i verda, ofte på heile bygningsfasadar.
- Melbourne: Den australske byen har dedikerte graffiti-strede som Hosier Lane, der veggane stadig blir dekte av nye verk.
- Stavanger: Byen har sidan 2001 arrangert NuArt-festivalen, ein av dei viktigaste streetart-festivalane i verda, som har gjort Stavanger til ein internasjonal destinasjon for gatekunst.

I Noreg har streetart og urban kunst fått stadig meir anerkjenning. I tillegg til NuArt i Stavanger har byar som Oslo, Bergen og Bodø satsa på muralar og gatekunstprosjekt. Norske streetart-kunstnarar som Martin Whatson (kjend for sjablongverka sine med grå bakgrunnar og fargerike detaljar) og DOT DOT DOT har fått internasjonal merksemd.

Mange byar har byrja å bestille muralar frå kunstnarar for å forskjønne bymiljøet, trekkje til seg turistar og gi kunstnarar lovlege veggar å jobbe på. Dette reiser interessante spørsmål: Er streetart framleis «street» når ho er bestilt og godkjend? Eller er det nettopp den ulovlege, spontane naturen som gjer streetart til det ho er?

Kunst eller hærverk? Den store debatten

Graffiti og streetart er i ei konstant spenning mellom kunst og lovbrot. Her er argumenta på begge sider:

For streetart som kunst:
- Det offentlege rommet høyrer til alle, og folk bør ha rett til å uttrykkje seg der
- Gatekunst forskjønner ofte keisame betongveggar og grå bylandskap
- Det er ei demokratisk kunstform – du treng ikkje pengar, kontaktar eller utdanning for å delta
- Streetart kommuniserer viktige politiske og sosiale bodskap direkte til folk
- Mange av dei beste kunstnarane i historia starta med graffiti (Basquiat, Haring, Banksy)

Mot graffiti som hærverk:
- Å måle på eigedommen til andre utan løyve er ulovleg og respektlaust
- Tagging og dårleg utført graffiti kan gjere bymiljøet stygt og utrygt
- Fjerning av uønskt graffiti kostar samfunnet store summar kvart år
- Eigedomsretten bør respekterast – det er ikkje din vegg
- Ikkje all graffiti er kunst – mykje er berre namnetrekk utan kunstnarisk verdi

Denne debatten har inga enkel løysing, og han er ein del av det som gjer gatekunst så interessant. Mange byar har forsøkt kompromiss: lovlege graffitiveggar der kunstnarar kan spraye fritt, medan ulovleg tagging på privat eigedom framleis blir straffa. Nokre meiner dette er ei god løysing, medan andre argumenterer for at streetart mistar krafta si når ho blir domestisert og gjord lovleg.

Oppsummering

Streetart og graffiti er kunstformer som lever i det offentlege rommet. Den moderne graffitikulturen oppstod i New York City på slutten av 1960-talet og utvikla seg frå enkle tags til avanserte kunstverk.

Streetarten utvida verkemidla til graffitien med sjablongar, plakatar, klistremerke og installasjonar. Banksy er den mest kjende streetart-kunstnaren i verda, med sjablongverk som kombinerer humor og politisk kommentar.

I Noreg har NuArt-festivalen i Stavanger gjort streetart til ei anerkjent kunstform, og fleire norske byar satsar på muralar og gatekunstprosjekt.

Debatten om kunst mot hærverk er sentral: Streetart kan forskjønne byar og formidle viktige bodskap, men ulovleg graffiti bryt med eigedomsretten og kan koste samfunnet mykje. Mange byar søkjer kompromiss med lovlege veggar for kunstnarar.