2.1 Islamsk tro og praksis i dybden

Islamsk tru og praksis i djupna

Islam er den nest største religionen i verda med om lag 1,8 milliardar tilhengjarar. Mange kjenner til dei fem søylene -- trusvedkjenninga, bøna, almissa, fasta og pilegrimsreisa. Men islam er langt meir enn dette. Bak dei grunnleggjande praksisane finst eit rikt og komplekst system av teologi, rettslære, mystikk og filosofi som har utvikla seg over meir enn 1400 år.

I dette kapittelet skal vi gå djupare inn i islamsk tru og praksis. Vi skal sjå på korleis islamsk teologi forstår Gud, korleis islamsk rettslære (fiqh) fungerer, kva sufisme er, og korleis tolkingar av islam har endra seg gjennom historia.

Islamsk teologi -- synet på Gud

Ifølgje islamsk tradisjon er Gud (Allah) den eine, allmektige skaparen av alt som finst. Gudsforståinga til muslimar byggjer på Koranen og hadith-litteraturen.

Dei 99 namna til Gud: I islamsk tradisjon har Gud 99 vakre namn (al-asma al-husna) som skildrar eigenskapane hans: Den miskunnsame (al-Rahman), Den nådige (al-Rahim), Den allmektige (al-Aziz), Den allvitande (al-Alim), og så vidare. Desse namna vert brukte i bøn og meditasjon.

Transcendens og nærleik hjå Gud: Islamsk teologi balanserer mellom to aspekt ved Gud:
- Transcendens: Gud er heilt annleis enn skapningen. Ingen kan sjå Gud, og ingenting kan samanliknast med Gud. Sura 112 i Koranen seier: «Sei: Han er Allah, den Eine. Allah, den Evige. Han har ikkje avla, og er ikkje blitt avla. Og ingen er Hans like.»
- Nærleik: Koranen seier òg at Gud er nærare mennesket enn dets eiga halspulsåre (50,16). Gud høyrer bøner, rettleier dei truande og er miskunnsam.

Dei seks trusartiklane: Muslimar trur på:
1. Allah -- den eine Gud
2. Englane -- skapningar av lys som utfører viljen til Gud (Jibril/Gabriel er den viktigaste)
3. Dei openberra skriftene -- Koranen, men òg tidlegare openberringar som Toraen og Evangeliet
4. Profetane -- ei lang rekkje profetar frå Adam til Muhammad, som er «seglet til profetane» (den siste)
5. Dommedag -- alle menneske skal stå til rette for handlingane sine
6. Forutbestemminga til Gud (qadr) -- Gud har kunnskap om alt som skjer, men menneske har likevel ansvar for vala sine

Islamsk rettslære (fiqh) og sharia

For å forstå islam i praksis er det viktig å forstå forholdet mellom sharia og fiqh.

Sharia tyder bokstaveleg «vegen til vasskjelda» og refererer til viljen til Gud for menneska slik han er uttrykt i Koranen og eksempelet til profeten (sunna). Sharia er idealet -- den guddommelege vegen.

Fiqh er forsøket til menneska på å forstå og bruke sharia. Fiqh er altså menneskeleg tolking og kan variere mellom ulike lærde og rettsskular. Dette skiljet er viktig: medan sharia vert rekna som guddommeleg og ufeilbarleg, er fiqh menneskeleg og difor feilbarleg og foranderleg.

Dei fire kjeldene til fiqh:
1. Koranen -- det openberra ordet til Gud, den høgaste autoriteten
2. Sunna/hadith -- orda og handlingane til profeten, som utfyller Koranen
3. Ijma -- konsensus blant islamske lærde om eit spørsmål
4. Qiyas -- analogisk resonnering, der ein løyser nye spørsmål ved å samanlikne dei med liknande spørsmål som alt er svara på

Dei fire sunni-rettsskulane:
- Hanafi -- den mest utbreidde, dominerer i Tyrkia, Sentral-Asia og delar av Sør-Asia. Kjend for å bruke fornuft og fleksibilitet.
- Maliki -- dominerer i Nord- og Vest-Afrika. Legg stor vekt på praksis i Medina.
- Shafii -- utbreidd i Søraust-Asia, Aust-Afrika og Egypt. Systematisk i metoden sin.
- Hanbali -- den mest konservative, utbreidd i Saudi-Arabia. Legg størst vekt på hadith.

Dei fire rettsskulane godkjenner kvarandre som gyldige tolkingar av islam, sjølv om dei nokre gonger kjem til ulike konklusjonar på praktiske spørsmål.

Sufisme -- den mystiske tradisjonen i islam

Sufisme (tasawwuf) er den mystiske dimensjonen ved islam. Medan fiqh handlar om dei ytre reglane for rett livsførsel, handlar sufisme om det indre -- om å reinse hjartet, nærme seg Gud og oppleve guddommeleg kjærleik.

Kva er sufisme? Sufisme er ikkje ei eiga sekt eller retning, men ein åndeleg tradisjon som finst innanfor både sunni- og shia-islam. Sufiar søkjer å gå utover det ytre, regelbaserte i islam og oppleve eit direkte, personleg samband med Gud.

Sentrale omgrep i sufismen:
- Dhikr -- repetisjon av namna til Gud og bøn, ofte i fellesskap, som eit middel til å nærme seg Gud
- Tariqa -- den åndelege vegen ein sufi følgjer, leidd av ein meister (sheikh eller pir)
- Fana -- «utsletting» av egoet, der sufien mistar seg sjølv i nærværet til Gud
- Mahabba -- guddommeleg kjærleik, det viktigaste motivet i sufisk fromheit

Kjende sufiar:
- Rumi (1207--1273): Persisk poet og mystikar, grunnleggjar av Mevlevi-ordenen (dei dansande dervisjane). Dikta hans om guddommeleg kjærleik vert lesne over heile verda.
- Rabia al-Adawiyya (ca. 717--801): Kvinneleg mystikar frå Basra som er kjend for å ha innført omgrepet om sjølvlaus kjærleik til Gud -- å elske Gud utan håp om paradis eller frykt for helvete.
- Ibn Arabi (1165--1240): Spansk-arabisk mystikar og filosof som utvikla ein avansert teologi om einskapen til Gud i alt som finst.

Sufisme i dag: Sufisme har millionar av tilhengjarar over heile verda, særleg i Nord-Afrika, Tyrkia, Sentral-Asia, Sør-Asia og Indonesia. Sufi-ordenar (tariqa) speler ei viktig sosial rolle i mange samfunn. Sufiske praksisar som dhikr, musikk (qawwali) og dans (sama) har òg inspirert menneske utanfor islam.

Kritikk: Nokre konservative og salafistiske muslimar kritiserer sufisme for innovasjonar (bida) som dei meiner ikkje har grunnlag i Koranen og sunna, som helgendyrking ved sufi-heilagdomar og visse ekstatiske praksisar.

Mangfald og tolkingstradisjonar

Ei vanleg misforståing er at islam er éin einsarta religion med berre éi tolking. I røynda rommar islam eit enormt mangfald av tolkingar, tradisjonar og praksisar.

Tolkingsrikdom: Islamske lærde har alltid diskutert og debattert -- frå dei tidlegaste generasjonane til i dag. Dei fire sunni-rettsskulane, ulike shia-tradisjonar, sufiske ordenar og moderne reformrørsler representerer alle ulike måtar å forstå og praktisere islam på.

Ijtihad og fornying: Gjennom historia har islamske tenkjarar brukt ijtihad (sjølvstendig resonnering) til å tilpasse islamsk lære til nye situasjonar. Spørsmål som ikkje er direkte svara på i Koranen eller hadith -- som bioetikk, digital finans eller organdonasjon -- krev ny tolking.

Tradisjonalisme vs. reformisme: Det er ei grunnleggjande spenning i islam mellom:
- Tradisjonalistar som meiner at dei klassiske tolkingane er tilstrekkelege og at ein bør følgje ein etablert rettsskule
- Reformistar som meiner at islam må tolkast på nytt for å svare på moderne utfordringar
- Salafistar som ønskjer å gå tilbake til dei tre første generasjonane av muslimar og avvise seinare tolkingstradisjonar

Lokale variasjonar: Islam i Indonesia ser svært annleis ut enn islam i Saudi-Arabia, som ser annleis ut enn islam i Senegal eller Bosnia. Lokale kulturar, tradisjonar og historie pregar korleis islam vert forstått og praktisert. Ein indonesisk muslim som feirar Garebeg (ein lokaltradisjon knytt til fødselen til Muhammad), ein tyrkisk muslim som vitjar ein sufi-heilagdom, og ein saudisk muslim som følgjer wahhabistisk lære, praktiserer alle islam -- men på svært ulike måtar.

Oppsummering

Islamsk tru byggjer på tawhid -- den absolutte einskapen til Gud. Dei seks trusartiklane og dei fem søylene utgjer kjernen, men bak desse finst eit rikt og komplekst system av teologi, rettslære og mystikk.

Islamsk rettslære (fiqh) er forsøket til menneska på å forstå og bruke viljen til Gud (sharia) i praksis. Dei fire sunni-rettsskulane (hanafi, maliki, shafii og hanbali) representerer ulike tolkingstradisjonar som godkjenner kvarandre. Ijtihad (sjølvstendig resonnering) har vore ei viktig drivkraft for fornying.

Sufisme er den mystiske dimensjonen ved islam, som vektlegg indre gudsoppleving, kjærleik og åndeleg utvikling. Kjende sufiar som Rumi og Rabia har inspirert menneske over heile verda.

Islam rommar eit enormt mangfald av tolkingar og praksisar. Lokale kulturar, historiske tradisjonar og ulike tolkingsskular gjer at islam i Indonesia ser annleis ut enn i Saudi-Arabia eller i Noreg. Dette mangfaldet er ein viktig del av rikdomen og vitaliteten til islam.