8.4 Rettskriving nynorsk

Nynorsk - eit eige sprak

Her kjem den store misforstainga mange har om nynorsk: At det berre er bokmal med andre endingar. "Bare bytt ut 'ikke' med 'ikkje' og 'hun' med 'ho', så er du i mal."

Nei. Nynorsk er eit eige skriftsprak med eigen grammatikk, eigne ord og eigen stil. A skrive god nynorsk krev at du tenkjer nynorsk frا fyrste stund - ikkje at du "omset" frا bokmal.

Ivar Aasen skapte landsmål (seinare nynorsk) pa 1800-talet med utgangspunkt i norske dialektar. Malet var eit skriftsprak som låg naerare folkespråket enn det danske skriftspraket som dominerte. Denne arven lever vidare i dag.

I dette kapittelet skal du lære dei viktigaste saerrrekkja ved nynorsk: dei orda som er heilt annleis, grammatikken som skil seg ut, og dei vanlegaste bokmålsfeila du ma unnga. Nar du er ferdig, vil du kunne skrive nynorsk som faktisk er nynorsk - ikkje forkledd bokmal.

Orda du ma kunne

Det fyrste du ma lære er at mange vanlege ord er heilt annleis pa nynorsk. Dette er ikkje valfritt - desse orda MA brukast.

La oss starte med dei mest grunnleggjande:

"Ikkje" i staden for "ikke". Dette er kanskje det viktigaste ordet a hugse. Kvar gong du skriv "ikke" pa nynorsk, lyser det som ein varsellamp.

Sporjeorda er ogsa annleis:
- kva (ikkje "hva")
- kven (ikkje "hvem")
- kvar (ikkje "hvor")
- korleis (ikkje "hvordan")
- kvifor (ikkje "hvorfor")

Pronomena skil seg ut:
- ho (ikkje "hun")
- dei (ikkje "de/dem")
- noko (ikkje "noe")
- nokon (ikkje "noen")
- mykje (ikkje "mye")

Andre viktige ord:
- berre (ikkje "bare")
- difor (ikkje "derfor")
- saman (ikkje "sammen")
- kjem (ikkje "kommer")
- gjer (ikkje "gjør")
- tek (ikkje "tar")

Desse orda er obligatoriske. Det finst ikkje val. "Ikkje", ikkje "ikke". "Kva", ikkje "hva". Alltid.

Verba - her skil nynorsk seg mest ut

Verbboyning er kanskje det omradet der nynorsk skil seg mest fra bokmal. Nokre verb har heilt andre former.

La oss ta dei viktigaste:

A kome (ikkje "komme"):
- Presens: kjem (ikkje "kommer"!)
- Preteritum: kom
- Perfektum: har kome

A ta:
- Presens: tek (ikkje "tar"!)
- Preteritum: tok
- Perfektum: har teke (ikkje "tatt")

A gjere (ikkje "gjore"):
- Presens: gjer (ikkje "gjor"!)
- Preteritum: gjorde
- Perfektum: har gjort

A sja (ikkje "se"):
- Presens: ser
- Preteritum: sag (ikkje "sa")
- Perfektum: har sett

A vere (ikkje "være"):
- Presens: er
- Preteritum: var
- Perfektum: har vore (ikkje "vært")

Desse verba er veldig vanlege, sa du må kunne dei. "Kjem", ikkje "kommer". "Tek", ikkje "tar". "Gjer", ikkje "gjor". Dette er ikkje valfritt.

Elles folger nynorsk verb dei same boyningsmonstra som bokmal, men med nokre endringar i endingar. A-infinitiv (a kasta) eller e-infinitiv (a kaste) er begge tillatne - velg ein og ver konsekvent.

Substantiva - hokjonn er obligatorisk

Pa bokmal kan du velje om du vil bruke hokjonn (ei bok - boka) eller hankonn (en bok - boken). Pa nynorsk er hokjonn obligatorisk. Alle hokjonnsord ma boyes som hokjonn.

Boyningsmonstra:

Hankonn (ein):
ein gut - guten - gutar - gutane

Hokjonn (ei):
ei bok - boka - boker - bokene ei jente - jenta - jenter - jentene

Inkjekonn (eit):
eit hus - huset - hus - husa eit barn - barnet - born - borna

Legg merke til fleirtalsendingane:
- Hankonn far -ar (gutar, bilar)
- Hokjonn far -er (jenter, boker)
- Inkjekonn har ofte inga ending (hus) eller -a (borna)

I bestemt form fleirtal:
- Hankonn: -ane (gutane)
- Hokjonn: -ene (jentene, bokene)
- Inkjekonn: -a (husa, borna)

Pa bokmal kan du skrive "guttene", men pa nynorsk ma det vere "gutane". Pa bokmal kan du skrive "husene", men pa nynorsk er det "husa".

Dei vanlegaste bokmalsfeila

Her er ei sjekkliste over bokmalsord som ALDRI skal brukast pa nynorsk:

Pronomen og sporjeord:
- "ikke" → ikkje
- "hva" → kva
- "hvem" → kven
- "hvor" → kvar
- "hvordan" → korleis
- "hvorfor" → kvifor
- "hun" → ho
- "de/dem" → dei
- "noe" → noko
- "noen" → nokon
- "mye" → mykje

Verb:
- "kommer" → kjem
- "tar" → tek
- "gjor" → gjer
- "vet" → veit

Andre ord:
- "bare" → berre
- "derfor" → difor
- "sammen" → saman
- "allikevel" → likevel
- "vanskelig" → vanskeleg
- "farlig" → farleg

Nar du skriv nynorsk, ga gjennom teksten og sjekk for desse orda. Kvar einaste "ikke", "hva", "hun" eller "kommer" er ein bokmålsfeil som trekkjer ned karakteren.

Tips: Lag deg ei personleg sjekkliste med dei orda DU ofte gløymer. Ga gjennom denne for kvar nynorsktekst du skriv.

Tenkj nynorsk fra start

Det beste radet for a skrive god nynorsk er a ikkje "omsetje" fra bokmal. Tenkj nynorsk fra fyrste stund.

Nar du sit med eit bokmalshode og prover a skrive nynorsk, ender du opp med a leite etter "nynorskord" for kvart bokmalsord. Det blir tungt og feilfullt.

I staden: Prøv a tenkje tanken pa nynorsk. Korleis ville du sagt dette om du snakka dialekt? Mange dialektar ligg naerare nynorsk enn bokmal.

Les nynorsk! Jo meir du les, jo meir naturleg blir det. Framtida.no, NRK Nynorsk, Dag og Tid - det finst mykje god nynorsk der ute.

Bruk Nynorskordboka (ordbok.uib.no). Nar du er usikker pa eit ord, sla det opp. Det tek nokre sekund og kan spare deg for ein feil.

Ver konsekvent. Nynorsk har valfridom mellom a-infinitiv (a kasta) og e-infinitiv (a kaste). Velg ein og hald deg til den gjennom heile teksten.

Til slutt: Respekter spraket. Nynorsk er ikkje "vanskeleg bokmal" eller eit hinder. Det er eit rikt, levande sprak med lang tradisjon. Nar du skriv nynorsk, deltar du i ein kulturtradisjon som strekkjer seg tilbake til Ivar Aasen og fram til dagens nynorskforfattarar.

Oppsummering: Dine verktoy for nynorsk

Du har no lært dei viktigaste saertrekka ved nynorsk. Her er hovudpunkta:

Obligatoriske nynorskord:
- ikkje, kva, kven, kvar, korleis, kvifor
- ho, dei, noko, nokon, mykje
- berre, difor, saman

Obligatoriske verbformer:
- kjem (ikkje "kommer")
- tek (ikkje "tar")
- gjer (ikkje "gjor")
- veit (ikkje "vet")
- har vore (ikkje "har vært")
- har teke (ikkje "har tatt")

Substantivboyning:
- Hokjonn er obligatorisk (ei bok - boka)
- Hankonn fleirtal: -ar (gutar, gutane)
- Hokjonn fleirtal: -er (jenter, jentene)
- Inkjekonn fleirtal: ofte -a (husa, borna)

Valfridom:
- a-infinitiv eller e-infinitiv (a kasta/a kaste)
- Ver konsekvent!

Tips:
- Tenkj nynorsk fra start - ikkje "omset"
- Les nynorsk jamleg
- Bruk Nynorskordboka aktivt
- Lag di eiga sjekkliste for ord du ofte gløymer