Anabole steroider, EPO og blodtransfusjon.
Dopingmiddel og metodar
Det finst eit breitt spekter av dopingmiddel og metodar som vert brukte for å betre prestasjonar i idrett. Nokre middel aukar muskelmasse og styrke, andre betrar uthaldet, og nokre vert brukte for å skjule bruk av andre forbodne stoff. I dette kapittelet går vi gjennom dei viktigaste kategoriane med vekt på verknadsmekanismar og bruksområde.
Anabole androgene steroidar er syntetiske variantar av det mannlege kjønnshormonet testosteron. «Anabolt» tyder oppbyggjande (stimulerer muskelvekst og proteinsyntese), medan «androgent» tyder maskuliniserande (utviklar mannlege kjønnskjenneteikn). AAS er den mest utbreidde gruppa dopingmiddel på verdsbasis.
Anabole steroidar verkar ved å binde seg til androgenreseptorar i muskelcellene. Dette stimulerer proteinsyntesen og hemmar nedbrytinga av muskelprotein. Resultatet er auka muskelmasse, styrke og restitusjon.
Prestasjonseffektar:
- Auka muskelmasse og muskelstyrke
- Raskare restitusjon mellom treningsøkter
- Auka aggressivitet som kan gi hard innsats i trening og konkurranse
- Redusert muskelnedbryting under hard trening
Eksempel på anabole steroidar:
- Testosteron (naturleg og syntetisk)
- Nandrolon (Deca-Durabolin)
- Stanozolol (Winstrol)
- Oxandrolon (Anavar)
- Trenbolon
Anabole steroidar vert tekne som tablettar, injeksjonar eller gjennom kremar og plaster. Dosane som vert brukte i dopingsamanheng er ofte 10-100 gonger høgare enn medisinske dosar.
Erytropoietin (EPO) er eit naturleg hormon som vert produsert i nyrene. Det stimulerer beinmargen til å produsere fleire raude blodceller. Syntetisk EPO (t.d. rHuEPO) vert brukt medisinsk ved blodmangel, men i dopingsamanheng for å auke oksygentransportkapasiteten til blodet og dermed uthaldet.
1. EPO stimulerer produksjonen av raude blodceller i beinmargen
2. Fleire raude blodceller gir høgare hemoglobinnivå
3. Høgare hemoglobin tyder at blodet kan transportere meir oksygen
4. Auka oksygentransport gir betre aerobt uthald
EPO gir særleg fordelar i uthaldsidrettar som langrenn, sykling, langdistanseløp og triatlon. Studiar har vist at EPO kan betre VO2max med 5-10 %, noko som er ein enormt prestasjonsfordel i toppidrett.
Blodtransfusjon er ein alternativ metode for å oppnå liknande effektar:
- Autolog transfusjon: Utøvaren tappar eige blod, lagrar det, og reinfunderer det for konkurranse
- Homolog transfusjon: Utøvaren får blod frå ein annan person med same blodtype
Begge metodane aukar hemoglobinnivået og oksygentransporten, men er forbodne under kategori M1 på dopinglista.
- Stimulerer vekst, cellereproduksjon og regenerering
- Aukar feittforbrenninga og reduserer kroppsfeitt
- Kan auke muskelmasse, men effekten på styrke er omdiskutert
- Vanskeleg å påvise i dopingkontroll fordi det er identisk med naturleg veksthormon
Insulinliknande vekstfaktor (IGF-1):
- Verkar saman med veksthormon
- Stimulerer muskel- og bruskvekst
- Vert ofte brukt i kombinasjon med veksthormon og anabole steroidar
Insulin:
- Vert brukt av nokre utøvarar for å auke opptaket av næringsstoff i musklane
- Svært farleg — kan gi livstrugande lågt blodsukker (hypoglykemi)
- Vert ofte kombinert med anabole steroidar og veksthormon
- Diuretika — aukar urinutskiljinga og kan fortynne urinen, slik at andre dopingmiddel vert vanskelegare å påvise
- Probenecid — hemmar utskiljinga av visse stoff i urinen
- Plasmaekspandarar — fortynnar blodet og kan maskere forhøga hemoglobinverdiar
Stimulerande middel (S6):
- Amfetamin og metamfetamin — aukar vakenheit, energi og aggressivitet
- Efedrin — verkar som svakt sentralstimulerande middel
- Modafinil — vert brukt mot søvnigheit og aukar vakenheit
- Stimulerande middel er berre forbodne i konkurranse, sidan dei gir kortvarig akutt effekt
Lance Armstrong vann Tour de France sju gonger mellom 1999 og 2005, men vart seinare fråteken alle titlane. Kva slags dopingmetodar vart Armstrong felt for, og korleis vart dopinga til slutt avslørt?
Armstrong brukte eit sofistikert dopingprogram som inkluderte:
- EPO for å auke talet på raude blodceller og oksygentransporten
- Blodtransfusjonar (autologe) for å auke hemoglobinnivået før etappar
- Testosteron for å fremje restitusjon og muskelvekst
- Kortison for å redusere betennelsar og smerter
Dopinga vart til slutt avslørt gjennom etterforskinga til USADA (US Anti-Doping Agency) i 2012. Nøkkelbeviset var vitneutsegner frå tidlegare lagkameratar som skildra eit systematisk dopingprogram på heile laget. I tillegg vart retroaktive analysar av eldre blodprøver med nyare testmetodar brukte som støttebevis. Armstrong innrømde dopingbruken i eit TV-intervju i 2013.
Kva er hovudverknaden av anabole steroidar?
Korleis verkar EPO som dopingmiddel?
Forklar skilnaden mellom autolog og homolog blodtransfusjon. Kva for fordelar og risikoar har kvar metode for dopingbrukaren?
Gjer greie for kva maskeringsmiddel er og forklar kvifor dei er plasserte på dopinglista, sjølv om dei ikkje i seg sjølv er prestasjonsfremjande.
Drøft samanhengen mellom type dopingmiddel og type idrett. Kvifor brukar uthaldsidrettar og styrke-/kraftidrettar typisk ulike dopingmiddel?
Veksthormon (HGH) vert ofte skildra som eit dopingmiddel som er vanskeleg å påvise. Forklar kvifor, og drøft kva for metodar som vert brukte for å avdekkje HGH-doping.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Anabole steroidar: Aukar muskelmasse og styrke.
- EPO og blodtransfusjon: Aukar oksygentransport.
- Veksthormon og IGF-1: Stimulerer vevsvekst.
- Maskerings- og stimulerande middel: Skjuler doping eller aukar vakenheit.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Anabole steroidar | Stoff som aukar muskelmasse |
| EPO | Stoff som aukar talet på raude blodceller |
| Veksthormon | Hormon som stimulerer vekst |
| Maskeringsmiddel | Stoff som skjuler doping i prøver |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.