Kjernefamilie, storfamilie og endringer.
Familien blir ofte rekna som den grunnleggjande eininga i samfunnet. I alle kjende samfunn finn vi ei eller anna form for familieorganisering, men korleis familien er samansett og kva oppgåver han fyller, varierer enormt – både mellom kulturar og over tid. I dette kapittelet ser vi på ulike familieformer, funksjonane til familien og korleis familiemønster har endra seg i Noreg og verda.
Ein familie er ei gruppe menneske som er knytte saman gjennom slektskap, ekteskap, sambuarskap eller adopsjon, og som ofte deler hushald. Familien er ein sosial institusjon som finst i alle samfunn, men som tek svært ulike former.
Kjernefamilien består av to vaksne (foreldre) og barna deira. Denne familieforma har vore dominerande i vestlege industrisamfunn, særleg frå etterkrigstida og framover. Kjernefamilien vart lenge sedd på som den «normale» familieforma, men i dag er det viktig å forstå at dette er ei historisk og kulturelt betinga oppfatning. Sosiologar peikar på at kjernefamilien fekk den sterke posisjonen sin i samanheng med industrialiseringa, då arbeid vart flytta ut av heimen og familien vart meir spesialisert som arena for omsorg og kjenslemessig støtte.
Ein storfamilie (utvida familie) omfattar fleire generasjonar og/eller sideledd som bur saman eller i tett tilknyting. Besteforeldre, tanter, onklar og syskenbarn kan inngå i hushaldet. Storfamilien har vore og er framleis vanleg i mange delar av verda, mellom anna i Sør-Asia, Midtausten og delar av Afrika.
I tillegg til kjernefamilien og storfamilien finn vi ei rekkje andre familieformer. Einslege forsørgjarar (åleineforeldre) utgjer ein betydeleg del av norske familiar – om lag éin av fire barn bur med berre éin forelder. Stefamiliar, der ein eller begge vaksne har barn frå tidlegare forhold, er òg blitt vanleg. Samkjønna familiar, der to personar av same kjønn lever saman med barn, har fått juridisk anerkjenning i Noreg sidan partnarskapslova i 1993 og felles ekteskapslov i 2009. Nokre sosiologar brukar omgrepet «valfamilie» om nære relasjonar som ikkje nødvendigvis byggjer på blodsband eller juridiske band, men på kjenslemessig tilknyting og gjensidig omsorg.
Ulrich Beck og Elisabeth Beck-Gernsheim har i boka «The Normal Chaos of Love» (1995) analysert korleis individualiseringa av moderne samfunn påverkar familielivet. Dei hevdar at det seinmoderne samfunnet skaper eit grunnleggjande dilemma: på den eine sida blir det forventa at vi skal realisere oss sjølve som individ – gjennom karriere, personleg utvikling og sjølvstendige val. På den andre sida krev familielivet kompromiss, tilpassing og omsyn til andre. Denne spenninga mellom individuelle ambisjonar og familiemessige forpliktingar gjer familielivet meir ustabilt enn i tidlegare generasjonar. Beck og Beck-Gernsheim brukar omgrepet «individualisert biografi» om det moderne livsløpet, der kvar person blir forventa å forme sin eigen livsveg snarare enn å følgje tradisjonelle mønster. Når to individualiserte biografiar skal foreinast i eit parforhold og ein familie, oppstår det nye typar konfliktar – om fordeling av husarbeid, om karriereprioriteringar, om kvar ein skal bu, og om korleis barna skal oppdragast. Individualiseringa fører ikkje nødvendigvis til at menneske ønskjer seg mindre familie, men til at forventningane til kva familien skal gje dei, aukar dramatisk. Familien skal gje kjærleik, intimitet, personleg vekst og meining – alt dette samtidig som begge partar skal kunne forfølgje sine eigne mål. Når forventningane ikkje blir innfridde, er vegen til samlivsbrot kortare enn han var i eit samfunn der familien primært vart halden saman av økonomisk nødvendigheit og sosiale normer.
Individualisering er ein samfunnsprosess der tradisjonelle sosiale band og tilhøyrsler blir svekte, og den einskilde i aukande grad blir forventa å forme sin eigen biografi gjennom personlege val. I familiesosiologisk samanheng inneber individualiseringa at familieformer blir meir mangfaldige, at samliv i større grad blir halde oppe av kjenslemessig tilfredsstilling, og at tradisjonelle forventningar om livslang truskap blir utfordra. Omgrepet er særleg knytt til teorien til Ulrich Beck om «risikosamfunnet».
Anthony Giddens har utvikla omgrepet «det reine forholdet» (pure relationship) for å skildre ei ny form for intimitet i det seinmoderne samfunnet. Eit reint forhold er eit forhold som blir halde oppe utelukkande fordi det gjev tilstrekkeleg tilfredsstilling til begge partar – ikkje på grunn av økonomiske band, religiøse forpliktingar eller sosiale forventningar. Forholdet finst så lenge begge ønskjer det, og kan avsluttast av kven som helst når som helst. Giddens ser dette som ei demokratisering av privatlivet: relasjonar blir baserte på likeverd, gjensidig respekt og open kommunikasjon. Men det reine forholdet inneber òg ein ibuande sårbarheit. Når forholdet ikkje lenger blir halde saman av ytre band, krev det kontinuerleg vedlikehald og forhandling. Tillit blir ein sentral ressurs, fordi partnarane heile tida veit at den andre kan velje å gå. Giddens koplar dette til omgrepet «ontologisk tryggleik» – den grunnleggjande tryggleiken menneske treng for å fungere. Nære relasjonar er avgjerande for ontologisk tryggleik, men det reine forholdet gjer denne tryggleiken meir skjør enn i tradisjonelle ekteskapsformer. Kritikarar av Giddens peikar på at det reine forholdet er eit idealtypisk omgrep som ikkje nødvendigvis skildrar faktiske relasjonar – sjølv i seinmoderne samfunn spelar økonomiske omsyn, behova til barna og sosiale forventningar ei betydeleg rolle i parforhold.
Noreg har ei av dei mest sjenerøse familiepolitiske ordningane i verda. Foreldrepermisjonen er blant dei lengste i verda, med inntil 49 veker med full løn (eller 59 veker med 80 prosent). Fedrekvoten, innført i 1993, var ei internasjonal nyvinning som reserverte ein del av permisjonstida til far. Subsidierte barnehageplassar med makspris gjer det mogleg for begge foreldre å jobbe. Barnetrygda er ei universell overføring til alle familiar med barn. Samanlikna med USA, der det ikkje finst lovfesta rett til betalt foreldrepermisjon, og Tyskland, der familiepolitikken lenge bygde på ein «heimeverande mor»-modell, har den norske politikken bidrege til å kombinere høg yrkesdeltaking blant kvinner med relativt høge fødselstal. Forsking tyder på at familiepolitikken òg har bidrege til meir likestilt fordeling av omsorgsarbeidet, sjølv om kvinner framleis tek hovudansvaret i dei fleste familiar.
Sosiologar har identifisert fleire sentrale funksjonar familien fyller. Den funksjonalistiske tradisjonen, representert ved Talcott Parsons, framhevar særleg to: primærsosialisering av barn og stabilisering av vaksne personlegdomar. Gjennom primærsosialiseringa lærer barn språk, normer og verdiar, og utviklar identiteten sin. Familien gjev òg økonomisk tryggleik gjennom fordeling av ressursar mellom medlemene. I tillegg fyller familien ein reproduktiv funksjon – han sikrar nye generasjonar – og ein omsorgsfunksjon for både barn, sjuke og eldre. Kritikarar av det funksjonalistiske perspektivet peikar på at familien òg kan vere ein arena for maktutøving, undertrykking og vald, noko det er viktig å ta med i ein heilskapleg analyse.
Familiemønstera i Noreg har gjennomgått store endringar dei siste tiåra. Gjennomsnittsalderen for førstegongsforeldre har stige markant – frå rundt 23 år for kvinner på 1970-talet til over 30 år i dag. Sambuarskap har blitt langt vanlegare enn ekteskap som første samlivsform. Skilsmisseraten auka kraftig frå 1960-talet, men har stabilisert seg noko dei siste åra. Fødselstala har gått ned, og fruktbarheitsraten i Noreg ligg no under reproduksjonsnivået på 2,1 barn per kvinne. Desse endringane heng saman med auka likestilling, betre tilgang til prevensjon, utbygginga av velferdsstaten og endra verdiar knytte til individualisme og sjølvrealisering. Nokre forskarar ser endringane som uttrykk for auka valfridom, medan andre uttrykkjer uro for svakare sosiale band og lågare fødselstal.
I 1970 var over 90 prosent av alle norske barn fødde innanfor ekteskap. I dag blir rundt halvparten av alle barn fødde av sambuande foreldre. Dette viser ei grunnleggjande endring i haldningar til ekteskap og samliv. Samtidig har aksepten for ulike familieformer auka – einslege forsørgjarar, regnbogefamiliar og stefamiliar møter i dag langt mindre stigma enn for nokre tiår sidan.
Medan funksjonalistiske perspektiv framhevar dei positive funksjonane til familien, har feministiske og konfliktteoretiske perspektiv peika på at familien òg kan vere ein arena for maktutøving og vald. Vald i nære relasjonar er eit alvorleg samfunnsproblem i alle land, òg i Noreg. Studiar viser at om lag 8–9 prosent av kvinner og 1–2 prosent av menn i Noreg har vore utsette for alvorleg vald frå ein partnar i løpet av livet. Familien kan fungere som ein «lukka institusjon» der overgriparen har stor kontroll over dagleglivet, økonomien og dei sosiale kontaktane til offeret. Feministiske sosiologar har peika på at vald i familien ikkje er tilfeldig, men heng saman med patriarkalske maktstrukturar som gjev menn kontroll over kvinner og barn. Krisesenter, lovgjeving mot familievald og haldningsarbeid er viktige tiltak for å nedkjempe problemet. Erkjenninga av den mørke sida til familien er viktig for ei balansert sosiologisk forståing av familien som institusjon – familien kan både gje tryggleik og vere farleg, avhengig av maktrelasjonane innetter.
Fordelinga av arbeid mellom kvinner og menn innetter i familien er eit sentralt tema i familiesosiologien. Trass i at Noreg blir rekna som eit av dei mest likestilte landa i verda, viser tidsbruksundersøkingar at kvinner framleis gjer meir husarbeid og omsorgsarbeid enn menn – sjølv når begge jobbar fulltid. Sosiologen Arlie Hochschild brukte omgrepet «det andre skiftet» (the second shift) om det ubetalte arbeidet som særleg kvinner gjer etter den formelle arbeidsdagen. I norsk samanheng har fedrekvoten bidrege til å endre rolla til menn i familien: dei fleste norske fedrar tek ut fedrekvoten, og forsking viser at fedrar som tek lengre permisjon, er meir involverte i barneomsorga òg på lengre sikt. Likevel er det framleis betydelege kjønnsskilnader i fordeling av husarbeid og omsorg. Nokre sosiologar peikar på at tradisjonelle kjønnsnormer er seige strukturar som blir endra langsamt, sjølv i samfunn med progressive lovverk og politikk.
«Det andre skiftet» er eit omgrep frå sosiologen Arlie Hochschild som skildrar det ubetalte omsorgs- og husarbeidet som særleg kvinner utfører etter den formelle arbeidsdagen. Omgrepet peikar på at likestilling i arbeidslivet ikkje nødvendigvis fører til likestilling i heimen, og at kvinner dermed får ei «dobbel byrde» av lønsarbeid og heimearbeid.
Då fedrekvoten vart innført i Noreg i 1993, tok berre 4 prosent av fedrane ut meir enn to vekers permisjon. Etter innføringa auka delen dramatisk – i dag tek dei aller fleste fedrar ut heile fedrekvoten. Forsking frå SSB og Institutt for samfunnsforsking viser at fedrar som tek lang permisjon, held fram med å vere meir involverte i barneomsorga når barnet veks opp. Dei byter fleire bleier, hentar meir i barnehagen og er meir til stades i kvardagen til barna. Fedrekvoten er dermed eit eksempel på korleis politiske tiltak kan endre familiepraksis og kjønnsnormer – men han viser òg at endring tek tid, fordi kvinner framleis tek den største delen av den samla permisjonstida.
Familieformer og familiemønster varierer enormt mellom kulturane og regionane i verda. I mange delar av Sør-Asia, Midtausten og Afrika er storfamilien framleis den dominerande familieforma, og ekteskapet er primært ein allianse mellom slektsgrupper. I delar av Vest-Afrika blir polygami (fleirgifte) praktisert, der ein mann kan ha fleire koner. I Kina har eittbarnspolitikken (1979–2015) hatt dramatisk innverknad på familiestrukturane, med ein generasjon av «små keisarar» utan sysken og ei veksande ubalanse mellom kjønna på grunn av selektiv abort av jentefoster. I Latin-Amerika er «machismo»-kulturen knytt til bestemte kjønnsroller i familien, men desse er under endring. Globaliseringa fører til at vestlege familieideal – kjernefamilien, romantisk kjærleik, individuell fridom – spreier seg til andre delar av verda, men dei møter ofte motstand frå lokale tradisjonar og religiøse normer. Sosiologar åtvarar mot å sjå vestlege familiemønster som ei universell utviklingsnorm – mangfaldet av familieformer er ei påminning om at det finst mange måtar å organisere nære relasjonar og omsorg på.
Forsking på tvers av kulturar viser store skilnader i barneoppdragelse. I mange vestlege land blir sjølvstendet og individualiteten til barna vektlagde – barn blir oppmuntra til å uttrykkje eigne meiningar, ta eigne val og utvikle sin unike identitet. I mange asiatiske kulturar blir lydnad, respekt for eldre og dei kollektive behova til familien vektlagde. Psykologen Diana Baumrind skilde mellom autoritær (streng og lydnadsbasert), autoritativ (varm men grensesetjande) og ettergjevande (varm men utan klare grenser) oppdragingsstil. Forsking tyder på at autoritativ stil gjev best resultat i vestlege kontekstar, men biletet er meir nyansert i andre kulturelle kontekstar. Kinesiske foreldre som brukar ein stil som i vestleg forsking blir klassifisert som «autoritær», oppnår ofte gode resultat fordi lydnad og respekt har ei anna sosial meining i ein konfuciansk kontekst. Eksempelet minner om kor viktig kulturell kontekstualisering er i sosiologisk forsking.
Familien er ein universell sosial institusjon, men han tek svært ulike former i ulike samfunn og historiske periodar. Dei viktigaste familieformene er kjernefamilien, storfamilien, åleineforeldrefamilien, stefamilien og samkjønna familiar. Dei sentrale funksjonane til familien omfattar sosialisering, omsorg, reproduksjon og økonomisk tryggleik. I Noreg har familiemønstera endra seg dramatisk dei siste tiåra, med høgare alder for førstegongsforeldre, meir sambuarskap, fleire skilsmisser og lågare fruktbarheit. Desse endringane reflekterer breiare samfunnsmessige utviklingstrekk som auka likestilling, velferdsstat og endra verdiar.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Familie: Ein familie er ei gruppe menneske som er knytte saman gjennom slektskap, ekteskap, sambuarskap eller adopsjon, og som ofte deler hushald.
- Storfamilie: Ein storfamilie (utvida familie) omfattar fleire generasjonar og/eller sideledd som bur saman eller i tett tilknyting.
- Individualisering (Beck): Individualisering er ein samfunnsprosess der tradisjonelle sosiale band og tilhøyrsler blir svekte, og den einskilde i aukande grad blir forventa å forme sin eigen biografi…
- Det andre skiftet (Hochschild): «Det andre skiftet» er eit omgrep frå sosiologen Arlie Hochschild som skildrar det ubetalte omsorgs- og husarbeidet som særleg kvinner utfører etter den formelle…
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Familie | Ein familie er ei gruppe menneske som er knytte saman gjennom slektskap, ekteskap, sambuarskap eller adopsjon, og som ofte deler hushald. |
| Storfamilie | Ein storfamilie (utvida familie) omfattar fleire generasjonar og/eller sideledd som bur saman eller i tett tilknyting. |
| Individualisering (Beck) | Individualisering er ein samfunnsprosess der tradisjonelle sosiale band og tilhøyrsler blir svekte, og den einskilde i aukande grad blir forventa å forme sin eigen biografi… |
| Det andre skiftet (Hochschild) | «Det andre skiftet» er eit omgrep frå sosiologen Arlie Hochschild som skildrar det ubetalte omsorgs- og husarbeidet som særleg kvinner utfører etter den formelle… |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.