6.3 Religion i det norske samfunnet

Noreg har i løpet av dei siste tiåra gått frå å vere eit relativt homogent luthersk samfunn til å bli eit fleirreligiøst og fleirkulturelt samfunn. I dette kapittelet ser vi på rolla til Den norske kyrkja, det religiøse mangfaldet i Noreg, og overgangen frå statskyrkjeordning til folkekyrkje.

Den norske kyrkja har historisk sett hatt ei sentral rolle i det norske samfunnet. Kyrkja har vore ansvarleg for viktige overgangsritual som dåp, konfirmasjon, bryllaup og gravferd. For mange nordmenn er desse rituala ein viktig del av livet, sjølv om den personlege trua kan variere.

Kyrkja har også spelt ei viktig rolle som kulturinstitusjon. Kyrkjebygg er ofte dei eldste og mest betydningsfulle bygningane i norske lokalsamfunn. Musikk-, kor- og kulturverksemda til kyrkja er viktig for mange menneske.

I tillegg har kyrkja ei diakonal rolle – ho driv sosialt arbeid, møteplassar for einsame, rusomsorg og bistandsarbeid gjennom organisasjonar som Kyrkjas Bymisjon og Kyrkjas Naudhjelp. Denne delen av verksemda til kyrkja når langt utover krinsen av aktive kyrkjemedlemmer.

Parallelt med rolla til kyrkja har Noreg gjennomgått ein omfattande sekulariseringsprosess. Sekularisering tyder at innverknaden til religionen på samfunnslivet gradvis avtek – færre deltek i gudstenester, religiøse normer har mindre innverknad på lovgjeving og offentleg liv, og individuelle livsval blir i mindre grad baserte på religiøse reglar.

Statistikk frå Den norske kyrkja viser tydelege trendar: I 1960 vart om lag 97 % av alle barn i Noreg døypte i Den norske kyrkja. I 2023 var dette talet sokke til under 40 %. Delen som gifter seg i kyrkja har også falle monaleg, medan borgarlege vigslar har auka. Talet på gudstenestedeltakarar har sokke jamt over fleire tiår.

Samtidig er biletet meir nyansert enn tala åleine tyder på. Mange nordmenn skildrar seg som «truande på sin eigen måte» – dei har ei form for personleg tru eller spiritualitet utan å delta aktivt i organisert religion. Forskarar kallar dette «privatisering av religion» – trua forsvinn ikkje nødvendigvis, men ho endrar form og blir flytta frå det offentlege til det private.

Det er også verdt å merke seg at medan tradisjonell kyrkjeleg aktivitet har gått ned, har interessa for alternativ spiritualitet – mindfulness, yoga, meditasjon, nyåndelegheit – auka. Nokre forskarar tolkar dette som eit teikn på at behovet for meining og åndeleg praksis ikkje forsvinn med sekulariseringa, men finn nye uttrykk.

Sjølv om Den norske kyrkja framleis er det klart største trussamfunnet, har det religiøse mangfaldet i Noreg auka monaleg dei siste tiåra. Innvandring frå ulike delar av verda har ført til at det no finst etablerte miljø innanfor islam, hinduisme, buddhisme, sikhisme og mange andre religionar og livssyn.

Islam er den nest største religionen i Noreg, med om lag 200 000 medlemmer fordelte på ulike moskéar og islamske organisasjonar. Den katolske kyrkja har også vakse monaleg og er det nest største kristne trussamfunnet. Human-Etisk Forbund er det største livssynssamfunnet utanfor dei religiøse tradisjonane.

Dette mangfaldet stiller nye krav til samfunnet. Spørsmål om religionsfridom, tilpassing av offentlege institusjonar, religiøse hovudplagg, religiøse helgedagar og religiøse skular er alle tema som blir debatterte jamleg i norsk offentlegheit.

Det religiøse mangfaldet i Noreg har ført til ei rekkje debattar om plassen til religionen i det offentlege rommet. Desse debattane rører ved grunnleggjande spørsmål om forholdet mellom religionsfridom, ytringsfridom og likestilling.

Hijab-debatten har vore eit gjennomgangstema i norsk offentlegheit. Spørsmålet om religiøse hovudplagg i politi og rettsvesen har vore omdiskutert, med argument om religionsfridom på den eine sida og nøytralitet i uniform på den andre. I 2009 vart det vedteke at hijab ikkje er tillaten som del av politiuniforma, medan det elles er tillate i arbeidslivet.

Religiøse skular og barnehagar er eit anna debattert tema. Nokre argumenterer for at religiøse skular bidreg til mangfald og at foreldre bør ha valfridom, medan andre fryktar at religiøse skular kan skape parallellsamfunn og motverke integrering.

Omskjering av gutar er eit tema der religiøs praksis (viktig i jødedommen og islam) møter spørsmål om barns rettar og sjølvråderett. Noreg har sidan 2015 ei lov som regulerer omskjering av gutar og sikrar at inngrepet blir utført forsvarleg.

Helgedagsspørsmålet handlar om hvorvidt det norske samfunnet bør leggje til rette for helgedagar til andre religionar i tillegg til dei kristne. Nokre skular og arbeidsplassar har innført fleksible ordningar som gir moglegheit for fri på viktige religiøse høgtider.

I 2012 vart Grunnlova endra slik at Den norske kyrkja ikkje lenger er ei statskyrkje i tradisjonell forstand. Dei viktigaste endringane var:

• Kongen er ikkje lenger øvste leiar i kyrkja – kyrkja styrer seg sjølv gjennom Kyrkjemøtet.
• Regjeringa utnemner ikkje lenger biskopar og prostar – kyrkja vel sine eigne leiarar.
• Paragraf 2 i Grunnlova slår fast at «Den norske kyrkja, ei evangelisk-luthersk kyrkje, blir verande Noregs folkekyrkje og blir støtta som sådan av staten.»
• Paragraf 16 i Grunnlova fastset at alle trus- og livssynssamfunn skal støttast på lik linje.

Endringane innebar ein overgang frå statskyrkje til folkekyrkje. Kyrkja fekk større sjølvstende, samtidig som ho heldt på ein særskild plass i Grunnlova. Den norske kyrkja er framleis finansiert av staten gjennom offentlege løyvingar, og alle trus- og livssynssamfunn har rett til tilsvarande økonomisk støtte per medlem.

Denne ordninga har vore gjenstand for debatt. Nokre meiner at éi kyrkje ikkje bør ha ei særstilling i Grunnlova i eit fleirreligiøst samfunn, medan andre argumenterer for at den historiske og kulturelle rolla til Den norske kyrkja tilseier ein slik posisjon.

Religionsfridom er ein grunnleggjande menneskerett som er nedfelt i FNs verdserklæring om menneskerettar (artikkel 18) og i Den europeiske menneskerettskonvensjonen (artikkel 9). Religionsfridom omfattar fleire dimensjonar:

Trusfridom tyder at alle har rett til å tru det dei vil – eller å ikkje tru. Ingen kan tvingast til å ha eller gi opp ei bestemt tru.

Utøvingsfridom inneber retten til å praktisere religionen sin gjennom gudstenester, ritual, bøn og religiøse markeringar.

Ytringsfridom i religiøse spørsmål tyder at ein har rett til å gi uttrykk for trua si, forkynne og forsøke å overtyde andre – innanfor dei grensene som gjeld for ytringsfridom generelt.

Organisasjonsfridom gir rett til å organisere seg i trus- og livssynssamfunn.

Samtidig er religionsfridommen ikkje absolutt. Han kan avgrensast når han kjem i konflikt med andre rettar – til dømes barns rettar, likestilling eller rettane til andre. Grensedraginga mellom religionsfridom og andre rettar er ein av dei viktigaste og vanskelegaste debattane i moderne demokrati. Har foreldre rett til å nekte barn medisinsk behandling av religiøse grunnar? Har eit trussamfunn rett til å diskriminere på grunnlag av kjønn eller seksuell legning? Slike spørsmål viser at religionsfridom alltid må avvegast mot andre verdiar og rettar.

Den norske kyrkja har historisk hatt ei dominerande rolle i det norske samfunnet, men det religiøse landskapet i Noreg har endra seg monaleg. Overgangen frå statskyrkje til folkekyrkje i 2012 reflekterer ei utvikling mot større likebehandling av ulike trus- og livssynssamfunn. Det religiøse mangfaldet i Noreg stiller nye krav til dialog, tilpassing og respekt for ulike tradisjonar.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Den norske kyrkja: Den norske kyrkja (Dnk) er det største trus- og livssynssamfunnet i Noreg.
- Sekularisering: Sekularisering er ein prosess der innverknaden til religionen på samfunnslivet gradvis avtek.
- Livssynsopen stat: Omgrepet «livssynsopen stat» vart lansert av Stålsett-utvalet (Tros- og livssynsutvalget) i 2013 som eit alternativ til omgrepa «sekulær stat» og «kristen stat».
- Statskyrkjeordning: Ei statskyrkjeordning inneber at éi bestemt kyrkje har ei formell, juridisk tilknyting til staten.

Nøkkelomgrep