Samisk religion og neopaganisme.
Lenge før verdsreligionane oppstod, hadde menneske over heile kloden utvikla religiøse førestillingar knytte til naturen, forfedrane og den åndelege verda. Desse tradisjonane, ofte kalla urfolksreligionar eller naturreligionar, lever vidare i mange kulturar den dag i dag. I dette kapittelet ser vi nærare på samisk religion som ein urfolksreligion med røter i vår eigen del av verda, på urfolksreligionar globalt, og på moderne naturbaserte livssyn som har henta inspirasjon frå eldre tradisjonar.
Urfolksreligionar er religiøse tradisjonar som har vakse fram hos urfolk over heile verda. Dei er ofte munnleg overleverte, tett knytte til eit bestemt landskap og naturmiljø, og prega av eit heilskapleg syn der menneske, natur og åndeverd heng saman. Urfolksreligionar er ikkje éin religion, men eit mangfald av lokale tradisjonar med visse fellestrekk, som animisme, sjamanisme, forfedrekult og ritual knytte til årstidene.
Samane, urfolket i Norden, hadde ein rik religiøs tradisjon før kristendommen vart innført gjennom misjonsverksemd frå 1600-talet. Den samiske religionen var nært knytt til livet i naturen og bygde på ei forståing av at alt i tilværet heng saman – menneske, dyr, landskap og åndelege krefter.
Sentralt i samisk religion stod noaiden, den samiske sjamanen. Noaiden fungerte som formidlar mellom verda til menneska og åndeverda. Ved hjelp av runebomma (den samiske tromma) og joik kunne noaiden gå inn i ein transetilstand og reise til åndeverda for å søkje kunnskap, lækje sjuke eller sikre gode jaktforhold.
Naturen var heilag i samisk religiøs tenking. Bestemte stader i landskapet – fjell, innsjøar, store steinar – vart rekna som særleg kraftfulle. Sieidi var heilage steinar eller naturformasjonar der det vart lagt ned offergåver. Desse stadene vart behandla med djup respekt og var viktige samlingspunkt for religiøs praksis.
Noaidi er den samiske nemninga for sjaman. Noaiden var ein religiøs spesialist som fungerte som formidlar mellom verda til menneska og åndeverda. Ved hjelp av runebomma (goavddis), joik og transe kunne noaiden kommunisere med ånder, lækje sjukdom, spå framtida og ta vare på dei åndelege behova til fellesskapet. Noaidane spelte ei sentral rolle i samisk samfunnsliv fram til kristninga.
Sieidi er heilage stader i samisk religiøs tradisjon, typisk steinar, fjell eller naturformasjonar med uvanleg form. Sieidi vart rekna som stader der den åndelege krafta var særleg sterk, og der menneske kunne kome i kontakt med åndeverda. Det vart lagt ned offergåver ved sieidi for å sikre hell i jakt, fiske og reindrift. Mange sieidi-stader er framleis kjende og blir behandla med respekt.
Den samiske religionen hadde eit rikt panteon av guddommelege vesen. Beaivi var solguddinna, som braut lys og varme tilbake etter den mørke vinteren. Maderakka var jordmorguddinna som verna gravide kvinner og nyfødde barn. Ho hadde tre døtrer: Sarakka (som opna livmora), Juksakka (som kunne endre kjønnet til barnet) og Uksakka (som tok imot barnet ved døra). Horagalles, tordenguden, verna menneska mot vonde ånder.
Den samiske kosmologien delte verda i tre nivå: den øvre verda der gudane budde, verda til menneska i midten, og den underjordiske verda der dei døde heldt til. Noaiden kunne reise mellom desse verdene med hjelp av runebomma. Runebomma var dekorert med symbol som representerte alle tre verdene og dei kreftene som fanst der.
Det er viktig å merke seg at samisk religion ikkje var éin einskapleg tradisjon, men varierte mellom ulike samiske grupper og område. Sjøsamane, reindriftssamane og skogssamane hadde delvis ulike gudar, ritual og førestillingar, tilpassa dei ulike livsformene og naturmiljøa deira.
Runebomma, på samisk kalla goavddis, var det viktigaste rituelle reiskapen til noaiden. Ho var laga av eit uthola trestykke med eit trekt reinsdyrskinn som membran. Skinnet var dekorert med symbol som representerte gudar, ånder, menneske, dyr og naturkrefter. Noaiden slo på tromma med ein T-forma hammar og tolka rørslene til ein visar (ein liten gjenstand) som vart lagd på trommeskinnet. Runebomma vart brukt til spådomskunst, lækjing og åndereiser. Under kristninga vart dei fleste runebommer konfiskerte og øydelagde – i dag finst det berre rundt 70 bevarte eksemplar i museum.
Frå 1600-talet dreiv den dansk-norske og svenske staten aktiv misjonsverksemd blant samane. Runebommer vart konfiskerte og brende, noaidar vart straffa, og samiske religiøse praksisar vart forbodne. Denne prosessen var del av ein breiare fornorskingspolitikk som også råka samisk språk og kultur. Trass i dette overlevde element av den samiske religiøse tradisjonen, ofte blanda med kristne førestillingar. I dag arbeider samiske kulturinstitusjonar med å dokumentere og revitalisere den tradisjonelle religiøse kunnskapen.
Thomas von Westen (1682–1727), kjend som «apostelen til samane», dreiv systematisk misjonsverksemd i nordlege Noreg. Han konfiskerte og brende runebommer, forbaud joik og truga noaidar med strenge straffer. Den mest kjende rettssaka var mot noaiden Anders Poulsen frå Varanger i 1692, som vart arrestert for å utøve samisk religion. Poulsen vart grundig avhøyrd om symbola på runebomma si – desse avhøyrsprotokollane er i dag ei uvurderleg kjelde til kunnskap om samisk religion. Brutaliteten til misjonen var del av ein kolonial logikk der samisk kultur vart rekna som primitiv og djevledyrkande. Denne historia er i dag anerkjend som eit alvorleg overgrep mot det samiske folket, og Sannings- og forsoningskommisjonen som leverte rapporten sin i 2023 dokumenterte konsekvensane av fornorskingspolitikken.
Sidan 1970-talet har det gått føre seg ei revitaliseringsrørsle innanfor samisk kultur og religion. Denne rørsla har fleire dimensjonar. Akademisk har forskarar, mange av dei samiske, arbeidd med å dokumentere og rekonstruere den førkristne samiske religionen basert på historiske kjelder, arkeologi og munnleg tradisjon. Kulturelt har joik, duodji (samisk handverk) og andre tradisjonelle kunstformer fått fornya anerkjenning.
Religiøst har nokre samar byrja å integrere element frå den førkristne tradisjonen i livssynet sitt, anten som eit supplement til kristendommen eller som eit sjølvstendig alternativ. Samiske kunstnarar og intellektuelle har bidrege til å løfte fram den samiske kosmologien som ei kjelde til økologisk visdom og eit alternativt verdsbilete.
Revitaliseringa har også ein politisk dimensjon. Sannings- og forsoningskommisjonen, som leverte rapporten sin til Stortinget i 2023, dokumenterte dei alvorlege konsekvensane av fornorskingspolitikken for samisk kultur, språk og religion. Kommisjonen tilrådde tiltak for forsoning og styrking av samisk kultur, inkludert anerkjenning av samiske heilage stader og kulturelle praksisar.
Revitaliseringa reiser også vanskelege spørsmål. Kan ein tradisjon som vart brutalt avbroten for fleire hundre år sidan, gjenopplivast på ein autentisk måte? Kven har rett til å definere kva som er «ekte» samisk religion? Og korleis forheld samisk religionsrevitalisering seg til den kristne trua som mange samar har hatt i generasjonar?
Fornorskingspolitikken var det systematiske forsøket til den norske staten på å assimilere samar og kvener i den norske majoritetskulturen. Politikken varte frå midten av 1800-talet til godt inn på 1900-talet og innebar mellom anna forbod mot bruk av samisk språk i skulen, press mot å gi opp samisk kultur og religion, og tvangsflytting. Fornorskingspolitikken har hatt djupe og langvarige konsekvensar for samisk identitet, språk og kultur, og blir i dag rekna som eit alvorleg overgrep mot det samiske folket.
Urfolksreligionar finst over heile verda og viser eit enormt mangfald. Likevel deler mange av dei visse fellestrekk. Animisme – førestillinga om at ting i naturen har ei ånd eller sjel – er utbreidd i mange urfolkstradisjonar. Forfedrekult, der dei avdøde forfedrane blir ærte og rekna som viktige rettleiarar, finst i mange afrikanske, asiatiske og oseaniske tradisjonar.
I Nord- og Sør-Amerika har urfolk som lakota, navajo, maya og mapuche religiøse tradisjonar med djupe røter. I Australia har aboriginane konseptet «draumetida» – ei mytisk urtid då forfedrane skapte landskapet og gav lovene for menneskeleg sameksistens. I Afrika finst det hundrevis av ulike religiøse tradisjonar blant ulike folkegrupper.
Desse tradisjonane har til felles at dei ofte ser verda som ein heilskap der menneske, natur og åndeverd er fletta inn i kvarandre. Dei er typisk munnleg overleverte og knytte til bestemte stader og landskap.
Animisme er førestillinga om at naturfenomen, dyr, plantar, steinar og andre element i naturen har ei ånd, sjel eller livskraft. Omgrepet vart introdusert av den britiske antropologen Edward Tylor på 1870-talet. Animistiske førestillingar finst i mange urfolksreligionar verda over. Moderne religionsforskarar har nyansert omgrepet og peikar på at animisme ikkje nødvendigvis inneber at alt har ei menneskeliknande sjel, men heller at naturen blir oppfatta som levande og relasjonell.
FNs erklæring om urfolks rettar (UNDRIP), vedteken i 2007, anerkjenner retten til urfolk til å utøve religionen og dei åndelege tradisjonane sine. Artikkel 12 slår fast at urfolk har rett til å ta vare på, verne og ha tilgang til sine religiøse og kulturelle stader, og til å bruke og kontrollere sine seremonielle gjenstandar. Artikkel 25 anerkjenner retten til urfolk til å halde oppe si åndelege forbindelse til sine tradisjonelle territorium.
Desse rettane er viktige fordi urfolksreligionar ofte er uløyseleg knytte til bestemte landområde. Når urfolk mistar landområda sine – gjennom kolonisering, industriutbygging eller klimaendringar – blir også den religiøse praksisen deira trua. I Noreg har konfliktar rundt vindkraftutbygging i samiske reindriftsområde aktualisert dette spørsmålet. Høgsteretts dom i Fosen-saka (2021) slo fast at vindkraftutbygginga krenkte retten til samane til kulturutøving etter FNs konvensjon om sivile og politiske rettar.
Globalt kjempar urfolk mange stader for å verne heilage stader mot utbygging, gruvedrift og turisme. I Australia har aboriginane lukkast med å stengje Uluru (tidlegare kalla Ayers Rock) for klatring, fordi staden er heilag i tradisjonen deira. I Nord-Amerika har lakota-folket kjempa mot oljeutbygging nær Standing Rock, som er eit heilag område. Desse kampane illustrerer at religionsfridom for urfolk ofte er uløyseleg knytt til landrettar og miljøvern.
Forfedrekult er religiøs praksis der dei avdøde forfedrane blir ærte, tilbedne eller konsulterte. Forfedrekult finst i mange kulturar verda over, særleg i Afrika, Aust-Asia og Oseania. Grunnideen er at dei døde held fram med å eksistere i ei åndeleg form og kan påverke skjebnen til dei levande. Forfedrane kan gi vern, rettleiing og velsigning, men kan også straffe dersom dei ikkje blir behandla med respekt. Forfedrekult inneber typisk ritual som offergåver, bøn og seremoniar ved graver eller andre heilage stader.
I 2021 slo Noregs Høgsterett samrøystes fast at konsesjonane til vindkraftutbygging på Fosen i Trøndelag var ugyldige fordi dei krenkte retten til reindriftssamane til kulturutøving. Domstolen viste til FNs konvensjon om sivile og politiske rettar artikkel 27, som vernar retten til minoritetar til å utøve kulturen sin. Reindrifta er ikkje berre ei næringsform, men ein levemåte med djupe kulturelle og religiøse dimensjonar. Trass i dommen vart vindturbinane ståande i lang tid, noko som utløyste protestar og ein brei debatt om urfolks rettar i Noreg. Saka illustrerer korleis dei religiøse og kulturelle rettane til urfolk kan kome i konflikt med andre samfunnsinteresser som fornybar energi.
Sidan 1900-talet har det vakse fram nye religiøse rørsler som hentar inspirasjon frå førkristne, naturbaserte tradisjonar. Desse blir ofte kalla neopaganisme eller nyheidendom. Wicca, grunnlagd i England på 1950-talet, er ei av dei mest kjende. Wicca kombinerer element frå keltisk tradisjon, folketru og esoteriske tradisjonar og legg vekt på syklusane til naturen, gudinnedyrking og ritual knytte til årstidene.
Åsatru er ei anna neopaganistisk retning som søkjer å gjenskape den norrøne religionen. På Island er Ásatrúarfélagið eit offisielt registrert trussamfunn. I Skandinavia finst det fleire åsatruorganisasjonar med ulike tilnærmingar, frå dei som forsøkjer å rekonstruere historisk praksis til dei som tilpassar tradisjonen til moderne verdiar.
Felles for mange av desse rørslene er ei vektlegging av heilagdommen til naturen, økologisk medvit og skepsis mot dominansen til monoteistiske religionar. Kritikarar peikar på at neopaganismen ofte romantiserer fortida og at forbindelsen til faktiske historiske tradisjonar kan vere svak. Nokre retningar har også blitt kritiserte for forbindelsar til nasjonalistiske miljø, noko dei fleste neopaganistiske organisasjonar tek avstand frå.
I wicca blir åtte høgtider markerte gjennom året, ofte kalla «årshjulet». Desse følgjer syklusen til naturen: vintersolverv, vårjamdøgn, sommarsolverv og haustjamdøgn, samt fire mellomhøgtider. Kvar høgtid blir feira med ritual som reflekterer karakteren til årstida – mørke og kvile om vinteren, vekst og fruktbarheit om våren og sommaren, hausting og takksemd om hausten. Årshjulet illustrerer den tette forbindelsen mellom religiøs praksis og rytmane til naturen som kjenneteiknar mange naturreligiøse rørsler.
Urfolksreligionar er mangfaldige tradisjonar som ofte er prega av nær forbindelse mellom menneske, natur og åndeverd. Den samiske religionen, med noaiden, runebomma og sieidi, er ein viktig del av vår eigen kulturarv og vart undertrykt gjennom kristninga. Globalt finn vi urfolksreligionar med fellestrekk som animisme, forfedrekult og naturheilagdom. Moderne neopaganistiske rørsler som wicca og åsatru søkjer å gjenopplive naturbasert religiøsitet, men har eit komplekst forhold til dei historiske tradisjonane dei hentar inspirasjon frå.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Urfolksreligionar: Urfolksreligionar er religiøse tradisjonar som har vakse fram hos urfolk over heile verda.
- Noaidi: Noaidi er den samiske nemninga for sjaman.
- Sieidi: Sieidi er heilage stader i samisk religiøs tradisjon, typisk steinar, fjell eller naturformasjonar med uvanleg form.
- Runebomme (goavddis): Runebomma, på samisk kalla goavddis, var det viktigaste rituelle reiskapen til noaiden.
- Fornorskingspolitikk: Fornorskingspolitikken var det systematiske forsøket til den norske staten på å assimilere samar og kvener i den norske majoritetskulturen.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Urfolksreligionar | Urfolksreligionar er religiøse tradisjonar som har vakse fram hos urfolk over heile verda. |
| Noaidi | Noaidi er den samiske nemninga for sjaman. |
| Sieidi | Sieidi er heilage stader i samisk religiøs tradisjon, typisk steinar, fjell eller naturformasjonar med uvanleg form. |
| Runebomme (goavddis) | Runebomma, på samisk kalla goavddis, var det viktigaste rituelle reiskapen til noaiden. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.