FNs erklæring og EMK artikkel 9.
Religionsfridom blir rekna som ein grunnleggjande menneskerett. Men kva inneber denne fridommen eigentleg? Tyder han at alle skal kunne praktisere religionen sin utan avgrensingar? Og kva skjer når religionsfridom kjem i konflikt med andre rettar? I dette kapittelet ser vi på dei viktigaste internasjonale avtalane som vernar religionsfridom, og drøftar nokre av dei vanskelegaste dilemmaa knytte til grensene for religionsfridommen.
Religionsfridom er retten til å ha, velje, endre eller forkaste ein religion eller eit livssyn, samt retten til å utøve trua si åleine eller saman med andre. Religionsfridom omfattar òg retten til ikkje å ha ein religion. Denne fridommen har to dimensjonar: ein indre (retten til å tru kva ein vil) og ein ytre (retten til å praktisere trua si). Den indre dimensjonen er absolutt, medan den ytre kan avgrensast under visse omstende.
FNs verdserklæring om menneskerettar blei vedteken i 1948, i kjølvatnet av andre verdskrigen og holocaust. Artikkel 18 slår fast:
«Enhver har rett til tanke-, samvittighets- og religionsfrihet. Denne rett omfatter frihet til å skifte religion eller tro, og frihet til enten alene eller sammen med andre, og offentlig eller privat, å gi uttrykk for sin religion eller tro gjennom undervisning, utøvelse, tilbedelse og etterlevelse.»
Dette er ei av dei mest vidtrekkjande formuleringane i erklæringa. Ho vernar ikkje berre retten til å høyre til ein religion, men òg retten til å skifte religion – noko som er kontroversielt i delar av verda der fråfall frå religion kan straffast.
SP artikkel 18 utdjupar og forsterkar religionsfridommen frå verdserklæringa. Han er juridisk bindande for statar som har ratifisert konvensjonen. Artikkelen fastset at ingen skal utsetjast for tvang som innskrenkar fridommen til å ha eller ta til seg ein religion eller tru etter eige val. Han slår òg fast at foreldre har rett til å sikre at barna får religiøs og moralsk oppseding i samsvar med overtydinga til foreldra.
Religionsfridom som rett har ei lang og blodig historie. I Europa førte reformasjonen på 1500-talet til religionskrigar mellom katolikkar og protestantar. Den westfalske freden i 1648 etablerte prinsippet «cuius regio, eius religio» – fyrstens religion bestemte religionen til undersåttane. Dette var ikkje individuell religionsfridom, men det var eit første steg mot å akseptere religiøst mangfald mellom statar.
John Lockes «Brev om toleranse» (1689) argumenterte for at staten ikkje bør tvinge folk i trusspørsmål, fordi genuin tru ikkje kan tvingast fram. Den amerikanske sjølvstendeerklæringa (1776) og den franske menneskerettserklæringa (1789) var milestolpar i utviklinga av religionsfridom som individuell rett. Den amerikanske grunnlovas First Amendment forbyr staten å etablere ein statsreligion og vernar den frie religionsutøvinga.
FNs verdserklæring om menneskerettar i 1948 globaliserte desse prinsippa. Men sjølv i dag er full religionsfridom langt frå realisert i alle land, og debatten om kva religionsfridom konkret inneber, held fram med å utvikle seg.
Forum internum nemner den indre dimensjonen av religionsfridommen – retten til å tru, tenkje og ha overtydingar fritt. Denne retten er absolutt og kan aldri avgrensast. Forum externum nemner den ytre dimensjonen – retten til å utøve religionen sin gjennom handling, som bøn, ritual, kleskodar, forkynning og religionsundervisning. Denne retten kan avgrensast under strenge vilkår. Skiljet mellom forum internum og forum externum er sentralt i menneskerettsjusen og blir spegla i alle dei store menneskerettsdokumenta.
Den europeiske menneskerettskonvensjonen (EMK) blei vedteken i 1950 av Europarådet. Artikkel 9 vernar tanke-, samvits- og religionsfridommen. EMK er særleg viktig fordi han blir handheva av Den europeiske menneskerettsdomstolen (EMD) i Strasbourg, som kan dømme statar som bryt rettane.
EMK artikkel 9 har to ledd. Første ledd vernar den absolutte indre fridommen til å ha ei tru eller overtyding. Andre ledd opnar for at den ytre religionsutøvinga kan avgrensast, men berre dersom avgrensinga er fastsett ved lov, er nødvendig i eit demokratisk samfunn, og tener eit legitimt formål som offentleg tryggleik, orden, helse, moral eller andres rettar og fridommar.
Den ytre religionsfridommen kan avgrensast dersom tre vilkår er oppfylte: (1) avgrensinga må ha heimel i lov, (2) ho må tene eit legitimt formål (som offentleg tryggleik, helse eller andres rettar), og (3) ho må vere nødvendig i eit demokratisk samfunn. Den indre religionsfridommen – retten til å tru kva ein vil – kan derimot aldri avgrensast.
Den europeiske menneskerettsdomstolen (EMD) har avgjort ei rekkje viktige saker om religionsfridom. Desse dommane har forma forståinga av grensene for religionsfridommen i Europa og illustrerer dei vanskelege avvegingane som må gjerast.
I saka Lautsi mot Italia (2011) klaga ei italiensk mor over at det hang krusifiks i klasseromma på den offentlege skulen til barna. Ho meinte dette krenkte retten til å oppdra barna i tråd med sitt eige livssyn. EMDs storkammer kom til at Italia ikkje hadde brote EMK. Domstolen meinte at krusifikset var eit «passivt symbol» og at statane har ein vid skjønsmargin i spørsmål om religiøse symbol i skulen. Dommen var kontroversiell: Kritikarar meinte at eit religiøst symbol i eit klasserom sender eit bodskap om at staten føretrekkjer éin religion.
I saka SAS mot Frankrike (2014) blei Frankrikes forbod mot andletsdekkjande plagg i det offentlege rommet utfordra av ei muslimsk kvinne som ønskte å bere nikab. EMD aksepterte at forbodet kunne grunngjevast med omsynet til «sameksistens» i det franske samfunnet, sjølv om domstolen anerkjende at forbodet utgjorde eit inngrep i religionsfridommen. Dommen blei kritisert for å godta eit vagt omgrep som «sameksistens» som grunnlag for å avgrense ein fundamental rett.
Skjønsmarginen er eit prinsipp i EMDs rettspraksis som gjev statane eit visst handlingsrom i tolkinga og bruken av menneskerettane. Prinsippet anerkjenner at ulike europeiske land har ulike tradisjonar, kulturar og politiske forhold, og at det ikkje alltid finst éi rett løysing på vanskelege rettsspørsmål. Skjønsmarginen er særleg vid i saker om forholdet mellom stat og religion, fordi det er stor variasjon mellom europeiske land på dette området.
I Noreg er religionsfridommen verna av Grunnlova § 16 og menneskerettslova, som inkorporerer EMK i norsk rett. Historisk var Noreg eit land med sterke band mellom stat og kyrkje. Først i 2012 blei Den norske kyrkja formelt skild frå staten, sjølv om ho framleis har ei særstilling i Grunnlova. I dag er Noreg eit mangfaldig samfunn der tru- og livssynssamfunn får statleg støtte, og der religionsfridom er eit sentralt prinsipp i lovgjevinga.
Lautsi mot Italia illustrerer kor vanskeleg det er å trekkje grensa mellom religionsfridom og sekularisme. Klagaren Soile Lautsi meinte at krusifiksa i klasserommet krenkte retten hennar til å oppdra barna utan religiøs påverknad frå staten. Italia argumenterte med at krusifikset var eit kulturelt symbol, ikkje berre eit religiøst. EMDs storkammer gav Italia medhald og la vekt på at krusifikset var «passivt» – det tvinga ingen til å tru eller handle på ein bestemt måte. Kritikarar peika på at eit krusifiks i eit obligatorisk klasserom vanskeleg kan kallast nøytralt, og at dommen i praksis favoriserte det kristne fleirtalet. Tilhengjarar meinte at dommen respekterte kulturell tradisjon utan å påleggje nokon ei bestemt tru.
Religionsfridom er sjeldan eit ukomplisert spørsmål. I praksis oppstår det mange situasjonar der religionsfridom kolliderer med andre rettar eller samfunnsomsyn. Desse dilemmaa har ingen enkle svar, og ulike demokratiske land har valt ulike løysingar.
Spørsmålet om religiøse plagg og symbol i det offentlege rommet har vore gjenstand for intens debatt i mange europeiske land. Frankrike har innført forbod mot andletsdekkjande plagg i det offentlege rommet og mot religiøse symbol i offentlege skular. Tilhengjarar argumenterer for at dette fremjar likestilling, sekularisme og samhøyrsle. Kritikarar meiner at forbodet rammar religiøse minoritetar uforholdsmessig og avgrensar religionsfridommen deira. Andre land, som Storbritannia, har valt ei meir liberal tilnærming. Debatten illustrerer spenninga mellom ulike verdiar: religionsfridom, likestilling, sekularisme og kulturell identitet.
Eit anna dilemma oppstår når religiøst grunngjevne overtydingar kjem i konflikt med profesjonskrav. Kan ein lege nekte å utføre abort med grunngjeving i trua si? Kan ein offentleg tilsett nekte å vie likekjønna par? I Noreg har ein i hovudsak landa på at profesjonsplikter går føre personlege overtydingar når ein utfører offentlege oppgåver, men det finst reservasjonsordningar på nokre område. Ulike synspunkt finst: Nokre meiner samvitsfridom må respekterast òg i yrkeslivet, medan andre meiner at offentlege tenester må vere tilgjengelege for alle uavhengig av trua til den tilsette.
Forholdet mellom ytringsfridom og religionsfridom er eit anna krevjande spørsmål. Kan ein kritisere, satirisere eller til og med håne andres religion? Mange land har avskaffa blasfemilover, medan andre held på dei. I Noreg blei blasfemiparagrafen oppheva i 2015.
Forsvararane av ytringsfridommen meiner at religionskritikk – òg skarp og provoserande – er ein viktig del av eit fritt samfunn. Andre peikar på at hatefulle ytringar retta mot religiøse grupper kan bidra til diskriminering og undertrykking, og at slike ytringar bør avgrensast. Det norske straffebodet mot hatefulle ytringar (strl. § 185) vernar religiøse grupper, men skil mellom kritikk av ein religion og hets mot personar på grunn av religionen deira.
Sjølv om religionsfridom er ein anerkjend menneskerett, er han langt frå ein realitet overalt. Ifølgje internasjonale rapportar lever store delar av folkesetnaden i verda i land med betydelege avgrensingar på religionsfridommen. I nokre land blir fråfall frå statsreligionen straffa med fengsel eller død. Religiøse minoritetar kan oppleve diskriminering, trakassering eller direkte forfølging. Organisasjonar som FN, Amnesty International og Forum 18 dokumenterer og arbeider mot brot på religionsfridommen verda over.
Apostasi – fråfall frå ein religion – er eitt av dei mest sensitive temaa knytte til religionsfridom. I mange land med islamsk lovgjeving kan apostasi straffast med dødsstraff, sjølv om denne sjeldan blir fullbyrda i praksis. I andre land kan apostatar miste arverett, foreldrerett eller rett til ekteskap. FNs menneskerettskomité har slått fast at retten til å skifte religion er ein integrert del av religionsfridommen, men dette blir ikkje akseptert av alle statar.
Òg konvertering – det å skifte frå éin religion til ein annan – er problematisk i mange samanhengar. Nokre land har lover mot «tvangskonvertering» som i praksis blir brukte til å hindre frivillig konvertering. I India har fleire delstatar innført «anti-konverteringslover» som kriminaliserer konvertering utført med «tvang» eller «lokking», der omgrepa blir tolka vidt. Slike lover rammar ofte kristne og muslimske misjonærar, men òg enkeltpersonar som frivillig ønskjer å skifte tru.
Denne problematikken illustrerer spenninga mellom individuell religionsfridom og kollektive identitetar. For nokre samfunn blir religiøst fråfall opplevd som eit svik mot fellesskapet, og konvertering som ein trussel mot sosial stabilitet. Frå eit menneskerettsperspektiv er derimot retten til å velje og endre trua si fundamental og ufråvikeleg.
Apostasi tyder fråfall frå ein religion. Omgrepet blir særleg brukt om det å forlate religionen ein er fødd inn i eller har høyrt til. I mange historiske og notidige rettssystem har apostasi vore straffbart. FNs menneskerettsorgan har gong på gong slått fast at retten til å forlate ein religion er ein integrert del av religionsfridommen slik han er verna i artikkel 18 i verdserklæringa og SP-konvensjonen.
I SAS mot Frankrike (2014) klaga ei ung fransk-pakistansk kvinne over Frankrikes forbod mot andletsdekkjande plagg. Ho argumenterte med at ho bar nikab av eige fritt val som uttrykk for si religiøse overtyding, og at forbodet krenkte religionsfridommen hennar. Frankrike argumenterte med at andletsdekkjande plagg hindrar «sameksistens» fordi dei umogleggjer andlet-til-andlet-kommunikasjon. EMD aksepterte dette argumentet med knappast mogleg margin. Dommar Nussberger og dommar Jäderblom dissenterte og meinte at «sameksistens» var eit for vagt og subjektivt kriterium til å rettferdiggjere inngrep i ein fundamental rett. Saka viser at sjølv blant menneskerettsdommarar er det djup usemje om grensene for religionsfridommen.
Religionsfridom er ein grunnleggjande menneskerett verna av FNs verdserklæring, SP-konvensjonen, EMK og Noregs grunnlov. Fridommen har ein indre dimensjon (retten til å tru) som er absolutt, og ein ytre dimensjon (retten til å praktisere) som kan avgrensast under strenge vilkår. I praksis oppstår vanskelege dilemma når religionsfridom kolliderer med andre rettar og samfunnsomsyn, som i spørsmål om religiøse plagg, samvitsfridom og forholdet mellom ytringsfridom og religionsvern. Globalt er manglande religionsfridom framleis eit alvorleg problem.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Religionsfridom: Religionsfridom er retten til å ha, velje, endre eller forkaste ein religion eller eit livssyn, samt retten til å utøve trua si åleine eller saman med andre.
- Forum internum og forum externum: Forum internum nemner den indre dimensjonen av religionsfridommen – retten til å tru, tenkje og ha overtydingar fritt.
- Avgrensingar i religionsfridommen: Den ytre religionsfridommen kan avgrensast dersom tre vilkår er oppfylte: (1) avgrensinga må ha heimel i lov, (2) ho må tene eit legitimt formål (som offentleg…
- Skjønsmargin (margin of appreciation): Skjønsmarginen er eit prinsipp i EMDs rettspraksis som gjev statane eit visst handlingsrom i tolkinga og bruken av menneskerettane.
- Apostasi: Apostasi tyder fråfall frå ein religion.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Religionsfridom | Religionsfridom er retten til å ha, velje, endre eller forkaste ein religion eller eit livssyn, samt retten til å utøve trua si åleine eller saman med andre. |
| Forum internum og forum externum | Forum internum nemner den indre dimensjonen av religionsfridommen – retten til å tru, tenkje og ha overtydingar fritt. |
| Avgrensingar i religionsfridommen | Den ytre religionsfridommen kan avgrensast dersom tre vilkår er oppfylte: (1) avgrensinga må ha heimel i lov, (2) ho må tene eit legitimt formål (som offentleg… |
| Skjønsmargin (margin of appreciation) | Skjønsmarginen er eit prinsipp i EMDs rettspraksis som gjev statane eit visst handlingsrom i tolkinga og bruken av menneskerettane. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.