2.7 Sammenligning: kristendom og islam

Kristendom og islam er dei to største religionane i verda, med til saman over fire milliardar tilhengjarar. Begge høyrer til dei abrahamittiske religionane og deler felles røter i den jødiske tradisjonen. Dei har mange likskapar – monoteisme, vekt på etikk og rettferd, tru på ein endeleg dom – men òg vesentlege teologiske skilnader. I dette kapitlet samanliknar vi dei to religionane systematisk og ser på korleis dialog mellom kristendom og islam kan fremje gjensidig forståing.

Samanlikning av religionar er ein krevjande disiplin som føreset respekt for begge tradisjonane og ein vilje til å forstå dei på deira eigne premissar. Det er viktig å unngå å bruke den eine religionen som målestokk for den andre – begge tradisjonane har sin eigen indre logikk og samanheng. Samtidig kan samanlikning avdekkje både overraskande likskapar og avgjerande skilnader som rikar forståinga vår av begge religionane.

Kristendom og islam deler ei rekkje grunnleggjande trekk som speglar den felles abrahamittiske arven deira. Begge religionane er strengt monoteistiske – dei vedkjenner trua på éin Gud som er skaparen, oppretthaldaren og dommaren i verda. Begge lærer at Gud har openberra viljen sin gjennom profetar og heilage skrifter, og at mennesket står i eit ansvarsforhold til Gud.

Dei to religionane anerkjenner mange av dei same profetane. Adam, Noah (Nuh), Abraham (Ibrahim), Moses (Musa) og Jesus (Isa) er viktige skikkelsar i begge tradisjonar, sjølv om dei blir forstått på ulike måtar. Både Bibelen og Koranen inneheld forteljingar om skapinga, syndefallet, flaumen og exodus.

Etisk sett legg begge religionane stor vekt på rettferd, nestekjærleik, miskunn, ærlegdom og omsorg for dei fattige og svake. Almisse og veldedigheit er sentrale plikter i begge tradisjonar – zakat i islam og diakoni i kristendommen. Begge religionane har òg førestillingar om ein endeleg dom, der mennesket blir halde ansvarleg for handlingane sine, og om eit liv etter døden med løn og straff.

I tillegg deler kristendom og islam visse praksisar: regelmessig bøn, faste (ramadan i islam, fastetida i kristendommen), pilegrimsferd og fellesskapssamlingar. Begge tradisjonane har òg utvikla rike tradisjonar innanfor filosofi, kunst, arkitektur og vitskap.

Eit fascinerande aspekt ved forholdet mellom kristendom og islam er at dei deler mange av dei same bibelske forteljingane, men tolkar dei forskjellig. Abraham (Ibrahim) er kanskje det tydelegaste dømet. I jødisk og kristen tradisjon er Abraham stamfar til israelittane gjennom sonen Isak. I islamsk tradisjon er Ibrahim ein av dei største profetane, og den arabiske tradisjonen blir knytt til sonen hans Ismail. Koranen fortel at Ibrahim og Ismail saman bygde Kabaen i Mekka – den heilagaste staden i islam.

Moses (Musa) er ein viktig profet i begge tradisjonar. I kristendommen blir Moses forstått som lovgjevaren som tok imot Dei ti boda og leidde israelittane ut av Egypt. I Koranen er Musa ein av dei mest omtalte profetane, nemnd over 130 gonger, og historia hans blir fortald med mange av dei same elementa som i Bibelen.

Jesus (Isa) er som nemnt den mest markante skilnaden: guddommeleg Frelsar i kristendommen, menneskeleg profet i islam. Men sjølv her finst det likskapar – begge tradisjonane anerkjenner jomfrufødselen hans, undera hans og den spesielle statusen hans. I islamsk tradisjon vil Isa vende tilbake ved tidas ende for å kjempe mot vondskapen, noko som har parallellar til den kristne forventninga om Jesu attkome.

Desse felles forteljingane er både eit grunnlag for dialog og ei kjelde til spenning, fordi dei blir tolka forskjellig i dei to tradisjonane.

Trass i mange likskapar har kristendom og islam vesentlege teologiske skilnader. Den kanskje mest grunnleggjande gjeld synet på Jesus. I kristendommen er Jesus Kristus Guds son, den andre personen i treeininga, som vart menneske for å frelse menneskeslekta gjennom døden og oppstoda si. Jesus er altså guddommeleg – sann Gud og sant menneske. I islam er Jesus (Isa) ein av dei store profetane, fødd av jomfru Maria (Maryam), og han blir tillagd under. Men islam avviser at Jesus er Guds son eller guddommeleg. Koranen seier uttrykkeleg at Gud korkje har fått barn eller er fødd.

Dette heng saman med ein djupare skilnad i gudsbiletet. Islam vektlegg Guds absolutte einskap (tawhid) og avviser treeininga som ei form for fleirgudetru (shirk). Kristendommen lærer derimot at treeininga nettopp ikkje er fleirgudetru, men uttrykkjer det indre relasjonelle livet til den eine Gud. Denne teologiske usemja har vore sentral i dialogen mellom dei to religionane gjennom historia.

Andre viktige skilnader inkluderer synet på frelse (kristendommen si vekt på nåde og tru versus islams vekt på underkasting under Guds vilje og gode gjerningar), synet på heilage tekstar (Koranen som Guds direkte ord versus Bibelen som Guds ord formidla gjennom menneskelege forfattarar), og forholdet mellom religion og samfunnsstyring (som historisk har vore organisert ulikt i dei to tradisjonane).

Ein av dei mest grunnleggjande teologiske skilnadene mellom kristendom og islam gjeld frelsesforståinga – spørsmålet om korleis forholdet til mennesket til Gud blir ordna.

I kristen teologi er syndefallet – ulydigheita til Adam og Eva i Edens hage – utgangspunktet. Ifølgje den kristne forståinga (særleg i vestleg kristendom, prega av Augustin) medførte syndefallet ein radikal skade på menneskenaturen: arvesynda. Mennesket er ute av stand til å frelse seg sjølv og er heilt avhengig av Guds nåde, gjeven gjennom Jesus Kristus. I protestantisk teologi er dette formulert som «sola gratia» (nåden åleine) og «sola fide» (trua åleine). Katolsk teologi vektlegg òg nåden, men gjev meir rom for samarbeidet til mennesket med nåden gjennom gode gjerningar og sakrament.

I islamsk teologi finst det inga lære om arvesynd. Koranen fortel at Adam og Eva (Hawwa) synda i Edens hage, men at Gud tilgav dei då dei angra. Kvart menneske blir fødd i ein tilstand av reinleik (fitra) og er ansvarleg for sine eigne handlingar. Frelse i islam handlar om å underkaste seg Guds vilje, følgje boda hans og gjere gode gjerningar. På dommens dag blir dei gode og vonde handlingane til den enkelte vege. Guds miskunn (rahma) er avgjerande – ingen fortener paradis av seg sjølv, men Guds miskunn overgår vreiden hans.

Desse forskjellige perspektiva på synd, nåde og frelse pregar spiritualiteten, etikken og gudstenestelivet til dei to religionane på grunnleggjande måtar.

Forholdet mellom kristendom og islam har gjennom historia veksla mellom konflikt, sameksistens og dialog. Krosstoga (1096–1291), den osmanske erobringa av Konstantinopel (1453) og europeisk kolonialisme i muslimske land er døme på konfliktar som har sett djupe spor. Samtidig har det òg vore periodar med fredeleg sameksistens og gjensidig intellektuell påverknad, som i mellomalderens al-Andalus (Spania), der muslimar, kristne og jødar levde side om side.

I moderne tid har den interreligiøse dialogen fått stadig større merksemd. Det andre vatikankonsilet (1962–1965) markerte eit vendepunkt for haldninga til den katolske kyrkja til andre religionar, med erklæringa Nostra Aetate som uttrykte respekt for islam og oppmoda til dialog og samarbeid. «A Common Word Between Us and You» (2007), eit ope brev frå 138 muslimske lærde til kristne leiarar, er eit anna viktig dokument som peika på kjærleik til Gud og nestekjærleik som felles grunnlag.

Interreligiøs dialog går føre seg på fleire nivå: teologisk dialog mellom lærde, praktisk samarbeid om sosiale utfordringar, og kvardagsdialog mellom naboar, kollegaer og klassekameratar med ulik religiøs bakgrunn. Formålet med dialog er ikkje nødvendigvis å bli samde, men å forstå kvarandre betre, byggje respekt og samarbeide om felles utfordringar. I eit fleirkulturelt og fleirreligiøst samfunn som det norske er slik dialog avgjerande for fredeleg sameksistens.

Både kristendom og islam har sterke tradisjonar for heilage stader og pilegrimsferd, og fleire stader er viktige for begge religionar.

Jerusalem er kanskje det tydelegaste dømet. For kristne er Jerusalem staden der Jesus vart krossfest og gjekk ut av grava – Gravkyrkja (kyrkja til Den heilage grav) er den heilagaste staden i kristendommen. For muslimar er Jerusalem (al-Quds, «den heilage») den tredje heilagaste byen etter Mekka og Medina. Al-Aqsa-moskeen og Klippedomen på Tempelhøgda er viktige islamske helligdommar. Ifølgje islamsk tradisjon var det frå denne klippen Muhammad vart teken opp til himmelen under nattreisa si (al-isra wa-l-miraj).

Andre viktige kristne heilage stader inkluderer Betlehem (fødestaden til Jesus), Nasaret (oppvekststaden til Jesus), Roma (Peterskyrkja og Vatikanet) og Konstantinopel/Istanbul (Hagia Sofia, som har vore både kyrkje og moské). For islam er Mekka (med Kabaen) den heilagaste staden, etterfølgd av Medina (der moskeen og grava til Muhammad er) og Jerusalem.

Pilegrimsferd er ein viktig praksis i begge religionar. Hajj – pilegrimsreisa til Mekka – er ei av islams fem søyler. I kristendommen er pilegrimsferd ikkje ei plikt, men ein utbreidd fromheitspraksis. Santiago de Compostela i Spania, Lourdes i Frankrike og Jerusalem er blant dei mest besøkte kristne pilegrimsmåla.

Kristendom og islam er to nært skylde religionar med felles abrahamittiske røter. Dei deler trua på éin Gud, anerkjenner mange av dei same profetane (Abraham, Moses, Jesus), vektlegg etikk og rettferd, og har førestillingar om ein endeleg dom. Begge har rike tradisjonar for bøn, faste, pilegrimsferd og veldedigheit. Heilage stader som Jerusalem er viktige for begge religionar.

Samtidig finst det vesentlege skilnader. Den mest grunnleggjande gjeld synet på Jesus: guddommeleg Kristus som døydde for frelsa til mennesket i kristendommen, versus menneskeleg profet med høg status i islam. Gudsbiletet skil seg – treeininga i kristendommen versus tawhid (Guds absolutte einskap) i islam. Frelsesforståinga er forskjellig: kristendommen vektlegg nåden og soningsdøden til Jesus, islam vektlegg underkasting under Guds vilje og balansen mellom tru og gjerningar. Menneskesynet skil seg gjennom ulike syn på arvesynd.

Gjennom historia har forholdet mellom dei to religionane veksla mellom konflikt, sameksistens og gjensidig påverknad. I vår tid er interreligiøs dialog – som «A Common Word»-initiativet – eit viktig verktøy for gjensidig forståing og fredeleg sameksistens i fleirkulturelle samfunn. Kunnskap om både likskapar og skilnader er avgjerande for ein meiningsfull dialog.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Abrahamittiske religionar: Dei abrahamittiske religionane er ei fellesnemning for jødedom, kristendom og islam – tre monoteistiske religionar som alle ser Abraham (Ibrahim) som ein sentral…
- Eskatologi (endetidslære): Eskatologi (frå gresk eschatos, «siste») er læra om dei siste ting – døden, dommen, himmelen og helvete.
- Tawhid og treeininga: Tawhid er det islamske omgrepet for Guds absolutte einskap og unikheit.
- Inkarnasjon og profetologi: Inkarnasjon (latin: incarnatio, «kjøtspåtaking») er den kristne læra om at Gud vart menneske i Jesus Kristus.
- Interreligiøs dialog: Interreligiøs dialog er møte og samtalar mellom menneske frå ulike religiøse tradisjonar med mål om gjensidig forståing, respekt og samarbeid.

Nøkkelomgrep