2.6 Islam i dag – muslimer i Europa og Norge

Islam er i dag ein av dei raskast veksande religionane i Europa, og muslimar utgjer ein monaleg minoritet i mange europeiske land. I Noreg har det muslimske miljøet vakse sidan arbeidsinnvandringa på 1960- og 1970-talet og seinare gjennom flyktningstraumar frå muslimske land. Muslimsk tilstadevere i Europa reiser viktige spørsmål om integrering, identitet, religionsfridom og forholdet mellom majoritet og minoritet. I dette kapitlet ser vi på den muslimske diasporaen i Europa, integreringsspørsmål og utfordringa med islamofobi og fordommar.

Forholdet mellom islam og Europa er ikkje noko nytt fenomen. Gjennom historia har det vore utstrekt kontakt mellom den islamske og den europeiske verda – frå maurarane sitt Spania (711–1492) og ekspansjonen til Det osmanske riket til handel, kulturutveksling og intellektuell påverknad. Den moderne situasjonen, med store muslimske minoritetar i vesteuropeiske land, representerer derimot ein ny fase i denne langvarige historia.

Muslimar har eit langt historisk nærvær i delar av Europa, særleg på Balkan og i Spania (al-Andalus). Det moderne muslimske nærværet i Vest-Europa har likevel primært bakgrunn i arbeidsinnvandringa i etterkrigstida og seinare flukt frå konfliktar og ustabilitet i den islamske verda.

I dag bur det kring 25–30 millionar muslimar i EU-landa, med dei største gruppene i Frankrike, Tyskland, Storbritannia og Nederland. Europeiske muslimar er ei svært mangfaldig gruppe med omsyn til etnisk bakgrunn, religiøs praksis, språk og sosial status. Nokre er djupt religiøse, andre er sekulære eller berre kulturelt knytte til islam. Mange er etterkomarar av innvandrarar og er fødde og oppvaksne i Europa.

Muslimar i Europa har etablert moskéar, islamske skular, kultursenter og organisasjonar. I mange europeiske land går det føre seg ein levande debatt om plassen til islam i det offentlege rommet – frå spørsmål om moskébygging og religiøse plagg til halal-mat og islamsk finansvesen. Desse debattane rører ved grunnleggjande spørsmål om religionsfridom, sekularisme og kulturelt mangfald.

Historia til islam i Noreg strekkjer seg tilbake til 1960- og 1970-talet, då arbeidsinnvandrarar frå Pakistan, Tyrkia og Marokko kom til landet. Den første moskeen i Noreg – Islamic Cultural Centre – vart grunnlagd i Oslo i 1974 av pakistanske arbeidsinnvandrarar. Etter innvandringsstoppen i 1975 heldt det muslimske samfunnet fram med å vekse gjennom familiegjenforeining og seinare gjennom flyktningar frå mellom anna Somalia, Irak, Afghanistan, Syria og Eritrea.

I dag blir det rekna at det bur mellom 200 000 og 250 000 muslimar i Noreg, noko som utgjer ca. 4–5 prosent av befolkninga. Det islamske miljøet i Noreg er prega av stort etnisk, kulturelt og religiøst mangfald. Dei største gruppene har bakgrunn frå Pakistan, Somalia, Irak og Afghanistan, men det finst òg muslimar med bakgrunn frå mange andre land.

Islamske organisasjonar i Noreg er samla under paraplyen Islamsk Råd Noreg (IRN), som vart grunnlagd i 1993. Det finst i dag over 200 registrerte muslimske trussamfunn i landet. Dei største moskéorganisasjonane inkluderer Det islamske forbundet (knytt til pakistansk islam), Islamsk Kulturforening og Norsk Muslimsk Ungdom. I 2014 opna Bait-un-Nasr-moskeen i Oslo som ein av dei mest synlege moskeane i Noreg.

Muslimske trussamfunn mottek statleg støtte på lik linje med andre trussamfunn i Noreg, i tråd med prinsippet om likebehandling av religionar.

For muslimar som lever i europeiske land, kan forholdet mellom religiøs identitet og tilhøyrsle til det breiare samfunnet vere ei sentral utfordring. Mange opplever å måtte navigere mellom ulike forventningar – frå familien og det religiøse miljøet på den eine sida, og frå storsamfunnet på den andre.

Unge muslimar i Europa utviklar ofte samansette identitetar der dei kombinerer element frå den religiøse tradisjonen sin med verdiar og praksisar frå det europeiske samfunnet dei er ein del av. Forsking viser at det er fullt mogleg å ha ein sterk muslimsk identitet samtidig som ein identifiserer seg med og deltek aktivt i det norske eller europeiske samfunnet. Mange unge muslimar opplever seg som «norske muslimar» eller «europeiske muslimar» og ser ingen motsetnad mellom desse tilhøyrslene.

Integrering er ein gjensidig prosess som handlar om deltaking i arbeidslivet, utdanningssystemet, sivilsamfunnet og demokratiet. Forsking peikar på at faktorar som utdanningsmoglegheiter, arbeidsdeltaking, sosiale nettverk og opplevinga av å bli akseptert er avgjerande for vellukka integrering. Diskriminering og utanforskap kan derimot hemme integreringsprosessen og skape grobotn for marginalisering.

Skulen er ein viktig arena for møte mellom elevar med ulik religiøs og kulturell bakgrunn. Faget «Religion og etikk» i vidaregåande skule og «KRLE» i grunnskulen er designa for å gje elevar kunnskap om ulike religionar og livssyn og dermed bidra til gjensidig forståing og respekt.

Religionsdialog går òg føre seg utanfor skulen. Dialogsenteret på Grønland i Oslo er eit døme på ein møtestad for interreligiøs dialog. Organisasjonar som Samarbeidsrådet for tros- og livssynssamfunn arbeider for å fremje samarbeid mellom ulike religiøse grupper i Noreg. Ungdomsprosjekt som «Ung Dialog» (i regi av Oslo politidistrikt og Kyrkjens Bymisjon) bruker dialog som verktøy for å førebyggje radikalisering og fremje tilhøyrsle.

Spørsmålet om religiøse plagg og symbol i det offentlege rommet har vore gjenstand for debatt i Noreg. I motsetnad til Frankrike har Noreg generelt ei liberal tilnærming, der hijab er tillaten i dei fleste samanhengar. Debatten om niqab (andletsslør) førte til eit forbod mot andletsdekkjande plagg i undervisningssituasjonar i 2018, men dette er eit snevrare forbod enn det ein finn i fleire andre europeiske land.

Måten det norske samfunnet handterer religiøst mangfald på, er ikkje utan spenningar, men den norske modellen – med likebehandling av trussamfunn, religionsundervisning i skulen og aktiv støtte til dialogarbeid – representerer ei bestemt tilnærming til utfordringane.

Muslimar i Europa opplever i varierande grad fordommar, diskriminering og negative stereotypiar. Undersøkingar viser at ein monaleg del av befolkninga i Europa har negative haldningar til muslimar, og at muslimar rapporterer om diskriminering i arbeidslivet, bustadmarknaden og det offentlege rommet.

Islamofobi kan ta mange former – frå kvardagslege fordommar og mikroaggresjonar til alvorlege hatforbrytingar. Terroråtak utførte i islams namn, som åtaka i Paris (2015), Brussel (2016) og andre stader, har forsterka negative haldningar til muslimar generelt, trass i at det store fleirtalet av muslimar tek sterk avstand frå terrorisme. Mediedekninga av islam og muslimar har òg vorte kritisert for å vere einsidig negativ og for å bidra til stereotypiar.

Det er viktig å skilje mellom legitim religionskritikk og islamofobi. I eit demokratisk samfunn skal det vere rom for å kritisere og debattere religiøse idear og praksisar – det gjeld islam så vel som alle andre religionar. Men det er ein avgjerande skilnad mellom sakleg kritikk av religiøse idear og fiendtlegheit mot eller diskriminering av menneske på grunn av den religiøse tilhøyrsla deira.

Kampen mot islamofobi og fordommar er viktig for å sikre like rettar, verdigheit og deltaking for alle borgarar i eit fleirkulturelt samfunn. Kunnskap om islam og kontakt mellom menneske med ulik bakgrunn er blant dei mest effektive verkemidla mot fordommar.

Radikalisering – prosessen der individ utviklar ekstreme haldningar som kan føre til vald – er ei utfordring som rører ved alle samfunn. I europeisk kontekst har islamistisk ekstremisme (jihadisme) fått mykje merksemd, men det er viktig å påpeike at radikalisering kjem føre i mange former – høgreekstremisme, venstreekstremisme og andre typar valdeleg ideologi.

Noreg vart råka av høgreekstrem terror 22. juli 2011, då ein norsk mann gjennomførte åtaka mot Regjeringskvartalet og Utøya. Åtaket var motivert av islamfiendtleg og antimuslimsk ideologi. Denne hendinga illustrerer at islamofobi ikkje berre er eit spørsmål om fordommar, men i ytste konsekvens kan leie til vald.

Førebygging av radikalisering krev ei brei tilnærming som inkluderer utdanning, inkludering, dialog og tidleg intervensjon. I Noreg samarbeider kommunar, politi, skular og sivilsamfunnsorganisasjonar om førebyggingsstrategiar. Kunnskap om religion og kultur er eit viktig verktøy i dette arbeidet, fordi det reduserer misforståingar og byggjer bruer mellom grupper.

Det er viktig å unngå å knyte radikalisering einsidig til islam. Det store fleirtalet av muslimar tek sterk avstand frå terrorisme og vald. Muslimske organisasjonar i Noreg har gjentekne gonger fordømt valdelege handlingar utførte i islams namn.

Muslimar utgjer i dag ein monaleg og mangfaldig minoritet i Europa og Noreg. Den muslimske diasporaen er prega av stort indre mangfald med omsyn til etnisk bakgrunn, grad av religiøsitet og sosial tilhøyrsle. I Noreg har det muslimske samfunnet vakse sidan 1960-talet og tel i dag mellom 200 000 og 250 000 menneske.

Integrering er ein gjensidig prosess som føreset openheit og deltaking frå både majoritet og minoritet. Skulen, arbeidslivet og dialogarbeid er viktige arenaer for integrering og gjensidig forståing. Norske muslimar deltek aktivt i alle delar av samfunnslivet.

Islamofobi og fordommar er reelle utfordringar som kan hemme integrering og samfunnsdeltaking. Det er viktig å skilje mellom legitim religionskritikk og fiendtlegheit mot menneske på grunn av den religiøse tilhøyrsla deira. Ulike europeiske land har ulike modellar for å handtere religiøst mangfald. Kunnskap, kontakt og dialog er sentrale verkemiddel for å byggje eit inkluderande samfunn der religionsfridom og likeverd blir vareteke.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Diaspora: Diaspora (frå gresk «spreiing») nemner ei folkegruppe eller eit religiøst samfunn som lever spreidd utanfor det opphavlege heimlandet eller kjerneområdet sitt.
- Religionsfridom: Religionsfridom er ein grunnleggjande menneskerett som inneber retten til å ha, utøve, skifte eller ikkje ha ein religion.
- Multikulturell versus interkulturell: Multikulturalisme og interkulturalisme er to ulike tilnærmingar til kulturelt mangfald.
- Islamofobi: Islamofobi nemner frykt for, fiendtlegheit mot eller fordommar overfor islam og muslimar.

Nøkkelomgrep