2.5 Kristendom i dag – tro og samfunn

Kristendommen er i dag ein global religion med over to milliardar tilhengjarar på alle kontinent. Medan religionen historisk har hatt tyngdepunktet sitt i Europa, har det globale sør – Afrika, Asia og Latin-Amerika – vorte stadig viktigare. Kristne kyrkjer engasjerer seg aktivt i samfunnsspørsmål som fattigdomskamp, menneskerettar, miljøvern og sosial rettferd. I dette kapitlet ser vi på kristne verdiar i møte med samfunnet, bidraget frå frigjeringsteologien, og stillinga til kristendommen i Noreg i dag.

Den samtidige relevansen til kristendommen kan ikkje forståast utan å sjå på forholdet mellom tru og samfunn. Gjennom historia har kristne grupper både støtta og utfordra politiske og sosiale strukturar. Kristne argument har vorte brukte både for å forsvare slaveri og for å kjempe for avskaffinga av det, for å legitimere kolonialisme og for å kritisere han. Denne tosidigheita gjer det viktig å undersøkje korleis kristne verdiar faktisk blir omsette i praksis i ulike samanhengar.

Kristne kyrkjer og organisasjonar har gjennom historia engasjert seg i sosiale spørsmål med utgangspunkt i bodskapen i evangeliet om nestekjærleik og rettferd. Jesu undervisning om å elske nesten sin, hjelpe dei fattige og stå opp for dei undertrykte har inspirert kristent sosialt arbeid i mange former – frå diakonale institusjonar og sjukehus til internasjonale hjelpeorganisasjonar.

I den katolske kyrkja har sosial lære (Catholic Social Teaching) utvikla seg som ein samanhengande tradisjon frå encyklikaen Rerum Novarum (1891) til pave Leo XIII, som tok opp rettane til arbeidarane. Sentrale prinsipp inkluderer den ukrenkjelege verdigheita til mennesket, solidaritet, det felles gode, subsidiaritet og ei preferensiell omsorg for dei fattige. Pave Frans har i encyklikaane sine Laudato Si' (2015) og Fratelli Tutti (2020) lagt særleg vekt på miljøansvar og global solidaritet.

Innanfor protestantisk tradisjon har diakoni – praktisk teneste for menneske i naud – vore ei sentral uttrykksform for kristen nestekjærleik. I den lutherske tradisjonen har to-regimentslæra, som skil mellom Guds åndelege og verdslege styring, prega synet på forholdet mellom kyrkje og stat. Økumeniske organisasjonar som Kyrkjenes Verdsråd arbeider for fred, rettferd og forsoning på tvers av konfesjonelle grenser.

Dei siste tiåra har miljø- og klimaspørsmål vorte stadig viktigare på agendaen til kristne kyrkjer. Encyklikaen Laudato Si' (2015) til pave Frans – med undertittelen «Om omsorg for vårt felles heim» – er eitt av dei mest innverknadsrike dokumenta i kristen miljøteologi. Paven argumenterer for at miljøkrisa ikkje kan skiljast frå sosial urettferd: dei fattigaste er hardast råka av klimaendringar dei ikkje har forårsaka.

I ortodoks kristendom har den økumeniske patriarken Bartholomeos I av Konstantinopel (ofte kalla «den grøne patriarken») vore ein pioner innan kristen miljøtenking sidan 1990-talet. Han har argumentert for at miljøøydelegging er ei synd mot Guds skaparverk og at kristne har eit åndeleg ansvar for å verne naturen.

Protestantiske kyrkjer har òg engasjert seg gjennom organisasjonar som A Rocha (ein internasjonal kristen naturvernorganisasjon) og gjennom utsegner frå Kyrkjenes Verdsråd. I Noreg har Den norske kyrkja vedteke ambisiøse klimamål og oppmodar kyrkjelydane til å arbeide for berekraft.

Teologisk byggjer kristen miljøetikk på forvaltartanken – at mennesket har fått ansvar for å ta vare på skaparverket. Medan nokre kritikarar har hevda at kristendommen si vektlegging av menneskets herredøme over naturen (1. Mosebok 1,28) har bidrege til miljøkrisa, svarar kristen miljøteologi at herredøme inneber ansvar, ikkje uavgrensa utnytting.

Frigjeringsteologien voks fram i Latin-Amerika i ein periode prega av stor sosial ulikskap, autoritære regime og fattigdom. Teologar som Gustavo Gutiérrez argumenterte i det banebrytande verket sitt «A Theology of Liberation» (1971) for at teologi ikkje berre handlar om abstrakte trusspørsmål, men må ta utgangspunkt i den konkrete røyndomen til dei fattige. Å arbeide for rettferd og frigjering frå undertrykking er ifølgje frigjeringsteologien ein sentral del av det kristne evangeliet.

Eit viktig konsept i frigjeringsteologien er «Guds preferensielle val for dei fattige» – tanken om at Gud i bibelsk tradisjon konsekvent stiller seg på sida til dei svake. Basismenigheiter (comunidades eclesiales de base) vart danna som små, lokale fellesskap der vanlege menneske las Bibelen i lys av sine eigne livserfaringar og organiserte seg for sosial endring.

Frigjeringsteologien har vore gjenstand for debatt. Tilhengjarar ser han som ein autentisk kristen respons på urettferd. Kritikarar, inkludert delar av det katolske læreembetet under pave Johannes Paul II, uttrykte uro for at han i for stor grad lånte omgrep frå marxistisk samfunnsanalyse. Uavhengig av denne debatten har frigjeringsteologien hatt varig innverknad på det sosiale engasjementet til kristne kyrkjer verda over.

Kristne kyrkjer står i dag overfor ei rekkje etiske utfordringar knytte til medisinsk teknologi, bioteknologi og livsvilkår. Spørsmål om abort, aktiv dødshjelp (eutanasi), assistert befruktning, stamcelleforsking og genredigering er alle område der kristne etiske perspektiv er relevante i samfunnsdebatten.

Innanfor desse spørsmåla finst det eit breitt spekter av posisjonar. Den katolske kyrkja har generelt konservative standpunkt: ho avviser abort, aktiv dødshjelp, assistert befruktning som inneber destruksjon av embryo, og dei fleste former for genredigering av menneskelege celler. Desse standpunkta blir grunngjevne i læra om at livet er heilagt frå unnfanginga av.

Protestantiske kyrkjer har meir varierande standpunkt. Mange lutherske og reformerte kyrkjer aksepterer abort under visse omstende og er meir opne for assistert befruktning. Den norske kyrkja har ikkje eit einsarta standpunkt til alle bioetiske spørsmål, men vektlegg respekt for menneskeverdet og behovet for etisk refleksjon.

Felles for kristne perspektiv på bioetikk er vektlegginga av verdigheita til mennesket som skapt i Guds bilete (imago Dei), solidaritet med dei sårbare, og behovet for å balansere vitskapleg framsteg med etisk ansvarlegheit.

Noreg har ei lang kristen historie som strekkjer seg tilbake til vikingtida. Den norske kyrkja (Den evangelisk-lutherske kyrkja) har vore den dominerande religiøse institusjonen i landet i over tusen år. Fram til 2012 var Den norske kyrkja ei statskyrkje, men fekk då ei friare stilling gjennom ei grunnlovsendring. Kyrkja er framleis nemnd i Grunnlova som «Noregs folkekyrkje» og mottek offentleg støtte.

I dag er om lag 64 prosent av den norske befolkninga medlemer av Den norske kyrkja, men delen har vore synkande over tid. Rolla til kyrkja har endra seg frå å vere ein maktfaktor i samfunnet til å bli meir ein tilbydar av ritual, fellesskap og åndeleg rettleiing. Dåp, konfirmasjon, bryllaup og gravferd er dei mest brukte kyrkjelege handlingane.

Ved sida av Den norske kyrkja finst ei rekkje frikyrkjer og kristne trussamfunn. Pinsemenigheitene er den største frikyrkjelege rørsla i Noreg, etterfølgd av Den Evangelisk Lutherske Frikyrkje, Metodistkyrkja, Baptistkyrkja og ulike karismatiske kyrkjelydar. Katolikkar utgjer den nest største kristne gruppa i Noreg, i stor grad på grunn av innvandring frå katolske land. Til saman vitnar dette om eit mangfaldig kristent landskap der ulike tradisjonar lever side om side.

Den norske kyrkja har dei siste tiåra teke stilling til ei rekkje kontroversielle samfunnsspørsmål, mellom anna likestilling i kyrkjelege embete (kvinner vart ordinerte som prestar frå 1961) og vigsel av likekjønna par (innført i 2017). Desse spørsmåla har skapt debatt både innanfor kyrkja og i samfunnet elles.

Forholdet mellom kristendom og menneskerettar er komplekst og mangefasettert. På den eine sida har kristne verdiar som menneskeverdet, nestekjærleik og rettferd bidrege til utviklinga av moderne menneskerettstankegang. Tanken om at kvart menneske er skapt i Guds bilete (imago Dei) har vore eit viktig teologisk fundament for argument om universelle rettar og ukrenkjeleg menneskeverd.

Kristne aktørar har spelt sentrale roller i kampen for menneskerettar gjennom historia. William Wilberforce, ein evangelisk kristen, leidde kampen mot slaveriet i Storbritannia på 1800-talet. Martin Luther King Jr. brukte kristen teologi og ikkjevaldsprinsipp i borgarrettskampen i USA. Desmond Tutu, anglikansk erkebiskop, var ein nøkkelfigur i kampen mot apartheid i Sør-Afrika. Dietrich Bonhoeffer, ein luthersk teolog, gav livet sitt i motstanden mot overgrepa til nazistane.

På den andre sida har kristne grupper òg historisk bidrege til undertrykking – gjennom krosstog, inkvisisjon, legitimering av slaveri og kolonialisme, og diskriminering av kvinner og seksuelle minoritetar. Denne tosidigheita gjer det viktig å skilje mellom kristen etikk som ideal og den historiske praksisen til kristne grupper.

I dag engasjerer kristne organisasjonar seg breitt i menneskerettsarbeid, frå fredsarbeidet til Kyrkjenes Verdsråd til katolske ordenar som arbeider mot menneskehandel og tvangsarbeid.

Kristendommen i dag er prega av globalt mangfald og aktivt samfunnsengasjement. Kristen sosialetikk byggjer på prinsipp om nestekjærleik, rettferd og menneskeverd, og kjem til uttrykk gjennom diakoni, sosial lære og politisk engasjement. Miljø- og klimaspørsmål har vorte ein viktig del av kristen etikk, med Laudato Si' som eit sentralt dokument.

Frigjeringsteologien har sett perspektivet til dei fattige og undertrykte i sentrum av teologisk refleksjon og inspirert liknande rørsler globalt. Moderne bioetiske utfordringar krev at kristne kyrkjer tek stilling til komplekse spørsmål om liv, død og teknologi.

I Noreg har Den norske kyrkja gått frå å vere statskyrkje til folkekyrkje, medan eit mangfald av frikyrkjer og trussamfunn pregar det kristne landskapet. Sekularisering har redusert innverknaden til religionen på samfunnet, men kristne organisasjonar som Kyrkjens Bymisjon spelar framleis ei viktig rolle i velferdssamfunnet. Kristne kyrkjer held fram med å bidra til samfunnsdebatten om etikk, rettferd og det gode livet.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Sosialetikk: Sosialetikk er den delen av etikken som handlar om rettferd, ansvar og moral i samfunnet som heilskap.
- Diakoni: Diakoni (frå gresk diakonein, «å tene») er omsorgstenesta til kristne kyrkjer.
- Frigjeringsteologi: Frigjeringsteologi er ei teologisk retning som oppstod i Latin-Amerika på 1960- og 1970-talet.
- Sekularisering: Sekularisering nemner den prosessen der religion mistar den dominerande stillinga si i samfunnet, kulturen og livet til enkeltmenneske.

Nøkkelomgrep