2.4 Islam – retninger og mangfold

Islam er ein verdsreligion med nærare to milliardar tilhengjarar, og det finst eit stort mangfald innanfor religionen. Allereie kort tid etter profeten Muhammads død i 632 e.Kr. oppstod det usemjer om kven som skulle leie det muslimske samfunnet. Denne usemja la grunnlaget for den historiske splittinga mellom sunni- og shiaislam, som framleis pregar den islamske verda i dag. Ved sida av desse to hovudretningane finst sufisme – den mystiske tradisjonen til islam – og ei rekkje moderne reformrørsler. I dette kapittelet ser vi nærare på det indre mangfaldet til islam og dei viktigaste retningane.

Å forstå mangfaldet innanfor islam er avgjerande for å unngå generaliseringar og stereotypiar. Når vi snakkar om «islam», refererer vi til ein tradisjon som rommar alt frå sunnimuslimar i Indonesia til shiamuslimar i Iran, frå sufibrorskap i Vest-Afrika til progressive muslimske tenkjarar i Europa. Dette mangfaldet speglar den lange historia til islam og den geografiske spreiinga over eit enormt kulturelt landskap.

Då profeten Muhammad døydde i 632 e.Kr. utan å ha utpeika ein etterfølgjar på ein eintydig måte, oppstod det usemje i det muslimske samfunnet om kven som skulle leie ummaen (det islamske fellesskapet). Fleirtalet støtta Abu Bakr, svigerfaren og nære følgjesveinen til Muhammad, som blei vald til den første kalifen. Eit mindretal meinte derimot at leiarskapet burde gå til Ali ibn Abi Talib, fetteren og svigersonen til Muhammad, som dei såg på som den utpeika etterfølgjaren til Muhammad.

Dei som støtta Abu Bakr og dei påfølgjande kalifane, blei til det som i dag er sunniislam. Dei som heldt fast ved at Ali og etterkomarane hans hadde rett til leiarskapet, blei til shiaislam (frå «shi'at Ali» – «partiet til Ali»). Splittinga blei endå meir forsterka då sonen til Ali, Husayn, blei drepen i slaget ved Karbala i 680 e.Kr. – ei hending som er sentral i shiamuslimsk identitet og som blir minnest årleg under ashura-høgtida.

Det er viktig å understreke at sunni- og shiamuslimar deler dei grunnleggjande truselementa i islam: trua på éin Gud, Koranen som heilag skrift, Muhammad som profet, og dei fem søylene. Skilnadene handlar i stor grad om leiarskap, religiøs autoritet og visse rituelle praksisar.

Innanfor sunniislam har det utvikla seg fire hovudsaklege rettsskular (madhhab) som representerer ulike tilnærmingar til tolking av islamsk lov:

Hanafi-skulen, grunnlagd av Abu Hanifa (699–767), er den mest utbreidde rettsretninga og dominerer i Tyrkia, Sentral-Asia, Sør-Asia og delar av Midtausten. Han er kjend for å leggje vekt på rasjonell resonnering og analogi (qiyas) i tolkinga av lova.

Maliki-skulen, grunnlagd av Malik ibn Anas (711–795), er utbreidd i Nord-Afrika og Vest-Afrika. Han legg særleg vekt på praksisen i Medina (der sunnaen til Muhammad var best bevart) som rettskjelde.

Shafii-skulen, grunnlagd av al-Shafii (767–820), er utbreidd i Søraust-Asia, Aust-Afrika og delar av Midtausten. Al-Shafii utvikla ein systematisk metode for å utleie lov frå kjeldene og blir rekna som grunnleggjaren av islamsk rettsvitskap (usul al-fiqh).

Hanbali-skulen, grunnlagd av Ahmad ibn Hanbal (780–855), er den mest konservative retninga og dominerer i Saudi-Arabia. Han legg størst vekt på Koranen og hadith og er skeptisk til utstrekt bruk av rasjonelle metodar.

Dei fire rettsskulane anerkjenner kvarandre som legitime tolkingar av islamsk lov, og skilnadene mellom dei er i mange tilfelle meir graduelle enn absolutte.

Sufisme (tasawwuf) er den mystiske dimensjonen av islam. Sufiar søkjer ei direkte, personleg oppleving av nærleiken til Gud gjennom indre reinsing, meditasjon, bøn og åndelege øvingar. Sufismen har vakse fram innanfor både sunni- og shiaislam og er ikkje ei eiga sekt, men snarare ei åndeleg tilnærming som kan praktiserast innanfor ulike islamske retningar.

Sentrale element i sufismen inkluderer dhikr (gjentatt påkalling av Guds namn), samā (åndeleg musikk og dans, kjend frå dei kvervlande dervisjane), og eit meister-elev-forhold der ein åndeleg rettleiar (shaykh eller murshid) leier den søkjande (murid) på den åndelege vegen (tariqa). Kjende sufiar som Rumi, al-Ghazali og Ibn Arabi har bidrege med rik poesi, filosofi og teologi som har hatt djup innverknad på islamsk kultur.

Sufismen har historisk spelt ei viktig rolle i spreiinga av islam, særleg i Sør-Asia, Søraust-Asia og Afrika sør for Sahara, der sufi-ordenar tilpassa den islamske bodskapen til lokale kulturar. Samstundes har sufismen i periodar blitt kritisert av meir puritanske retningar som meiner at enkelte sufi-praksisar avvik frå rein islamsk lære.

Frå 700-talet til 1200-talet opplevde den islamske verda ein kulturell og intellektuell blomstringsperiode ofte kalla «den gylne tidsalderen til islam». Med Bagdad som senter blei det muslimske riket eit knutepunkt for vitskap, filosofi, medisin, matematikk og kunst.

Kalif al-Mamun grunnla Visdommens hus (Bayt al-Hikma) i Bagdad rundt 830, der lærde omsette greske, persiske og indiske vitskaplege verk til arabisk. Denne omsetjingsrørsla bevarte og vidareutvikla kunnskapen til antikken og blei seinare ei avgjerande kjelde for den europeiske renessansen.

Blant dei store tenkjarane frå denne perioden er filosofen Ibn Sina (Avicenna, 980–1037), som skreiv banebrytande verk om medisin og filosofi; matematikaren al-Khwarizmi (ca. 780–850), som la grunnlaget for algebra (namnet kjem frå verket hans «al-jabr»); og filosofen Ibn Rushd (Averroes, 1126–1198), som skreiv innverknadsrike kommentarar til Aristoteles.

Innanfor islamsk teologi og filosofi var al-Ghazali (1058–1111) ein viktig skikkelse som søkte å foreine teologi med sufisme. Verket hans «Gjenopplivinga av religionsvitskapen» (Ihya Ulum al-Din) blir rekna som eit av dei mest innverknadsrike verka i islamsk intellektuell historie. Denne rike intellektuelle arven viser at islam historisk har romma ein sterk tradisjon for rasjonell tenking og vitskapleg undersøking.

Shiaislam er ikkje ei einskapleg retning, men består av fleire undergrupperingar. Dei viktigaste er:

Tolvershia (ithna ashariyya) er den klart største undergruppa og utgjer fleirtalet av shiamuslimane. Dei trur på tolv imamar, der den tolvte – Muhammad al-Mahdi – gjekk i skjul i 874 e.Kr. og blir venta å vende tilbake. Tolvershia er dominerande i Iran, Irak, Bahrain og Libanon. Den iranske revolusjonen i 1979, leidd av ayatollah Khomeini, etablerte ein islamsk republikk basert på tolvershia-teologi med konseptet velayat-e faqih (styret til dei rettslærde).

Ismailittane (syvershia) delte seg frå tolvershia i eit spørsmål om etterfølgjaren til den sjuande imamen. I dag blir den største ismailittiske gruppa leidd av Aga Khan, som er eit aktivt globalt leiarskap med vekt på utdanning, helse og utvikling. Aga Khan Development Network er ein av dei største private utviklingsorganisasjonane i verda.

Zaydittane (femershia) anerkjenner berre dei fem første imamane og har ein teologi som ligg nærare sunniislam enn dei andre shia-gruppene. Zaydittar finst hovudsakleg i Jemen.

Desse undergruppene illustrerer det store mangfaldet innanfor shiaislam og viser at enkle kategoriseringar sjeldan gjer rettferd til kompleksiteten til religionen.

Frå 1800-talet og framover har ulike reformrørsler prega den islamske verda. Desse rørslene har oppstått som svar på modernisering, kolonialisme og globalisering, og dei har hatt svært ulike tilnærmingar.

Islamsk modernisme, representert av tenkjarar som Muhammad Abduh og Jamal al-Din al-Afghani på slutten av 1800-talet, søkte å foreine islamsk tru med moderne vitskap og demokratiske verdiar. Dei argumenterte for at islam i sitt vesen er foreinleg med framsteg og rasjonalitet, og at det muslimske samfunnet måtte reformere seg gjennom utdanning og kritisk tenking.

På den andre sida finst salafisme og wahhabisme, konservative retningar som ønskjer å vende tilbake til det dei reknar som praksisen til dei tidlegaste muslimane. Desse retningane er kritiske til det dei ser på som uislamske nyskapingar (bid'a) og legg vekt på ei bokstaveleg tolking av Koranen og hadith.

Politisk islam (islamisme) er ei brei nemning for rørsler som meiner at islam bør spele ei sentral rolle i politikk og samfunnsstyring. Det muslimske brorskapet, grunnlagt i Egypt i 1928, er ei av dei mest kjende slike rørslene. Det er stor variasjon innanfor politisk islam, frå demokratisk deltaking til meir radikale retningar. Det er viktig å skilje mellom politisk islam som eit breitt fenomen og dei valdelege ekstremistgruppene som utgjer ein liten minoritet.

Ein viktig debatt innanfor moderne islam handlar om kjønn og likestilling. Islamsk feminisme er ei rørsle som argumenterer for kjønnsrettferd med utgangspunkt i islamske kjelder. Islamske feministar hevdar at patriarkalske tolkingar av Koranen og hadith reflekterer historiske og kulturelle kontekstar, ikkje den eigentlege bodskapen til islam.

Tenkjarar som Amina Wadud, Fatima Mernissi og Asma Barlas har utvikla feministiske lesingar av Koranen der dei argumenterer for at bodskapen til Koranen er likestilling og rettferd mellom kjønna. Dei peikar på koranvers som slår fast at menn og kvinner er skapte av «éi sjel» (Koranen 4:1) og at «den beste blant dykk i Guds auge er den mest gudfryktige» (Koranen 49:13), uavhengig av kjønn.

Debatten om hijab (hovudplagg) illustrerer spenningane i feltet. For nokre muslimske kvinner er hijab eit uttrykk for religiøs identitet og personleg val; for andre kan det opplevast som sosialt press. Både forsvar av og motstand mot hijab finst innanfor det muslimske miljøet. I europeisk kontekst har hijab-debatten òg politiske dimensjonar, der spørsmål om religionsfridom, kvinnerettar og sekularisme møtest.

Det er viktig å anerkjenne at det finst eit breitt spekter av syn på kjønn innanfor islam, frå konservative til progressive, og at muslimske kvinner sjølve er aktive deltakarar i denne debatten.

Islam rommar eit stort mangfald av retningar og tradisjonar. Splittinga mellom sunni- og shiaislam har bakgrunnen sin i usemjer om leiarskap etter Muhammads død, men dei to retningane deler dei grunnleggjande truselementa. Sunniislam har fire rettsskular (hanafi, maliki, shafii, hanbali) som representerer ulike tilnærmingar til tolking av islamsk lov. Shiaislam har ein sterk tradisjon for religiøst leiarskap gjennom imamar og lærde.

Sufismen representerer den mystiske tradisjonen til islam og har bidrege til spreiinga av religionen gjennom tilpassingsdugleiken sin og fokuset på den indre, åndelege dimensjonen. Den gylne tidsalderen til islam viser at den islamske sivilisasjonen har frambrakt banebrytande bidrag innan vitskap, filosofi og kunst.

I moderne tid har islamske reformrørsler bevega seg i ulike retningar – frå modernistar som ønskjer å foreine islam med moderne verdiar, til konservative retningar som søkjer tilbake til dei tidlegaste kjeldene. Islamsk feminisme representerer ei viktig stemme i debatten om kjønn og likestilling. Mangfaldet innanfor islam speglar ein levande og dynamisk religiøs tradisjon som stadig utviklar seg.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Sunniislam: Sunniislam er den største retninga innanfor islam og omfattar anslagsvis 85–90 prosent av muslimane i verda.
- Kalif og kalifat: Ein kalif (arabisk: khalifa, «etterfølgjar» eller «stedfortredar») var leiaren for det muslimske samfunnet etter Muhammads død.
- Shiaislam: Shiaislam er den nest største retninga innanfor islam og utgjer anslagsvis 10–15 prosent av muslimane i verda.
- Imam (i shiaislam): I shiaislam har omgrepet imam ei særskild teologisk betydning som skil seg frå sunniislam (der imam vanlegvis tyder bøneleiar).

Nøkkelomgrep