Muhammad, Koranen og de fem søylene.
Islam er verdas nest største religion med nærare to milliardar tilhengjarar, kalla muslimar. Religionen oppstod på den arabiske halvøya på 600-talet e.Kr. og spreidde seg raskt til store delar av verda. Islam tyder «underkasting» eller «overgjeving» (til Guds vilje), og ein muslim er «ein som underkastar seg». I dette kapittelet ser vi på opphavet til islam, dei sentrale heilage tekstane og dei fem søylene som utgjer grunnlaget for islamsk tru og praksis.
Islam ser seg sjølv som den siste i rekkja av openberringar frå den eine Gud til menneska. Ifølgje islamsk tradisjon har Gud sendt profetar til alle folkeslag gjennom historia – deriblant Adam, Noah (Nuh), Abraham (Ibrahim), Moses (Musa) og Jesus (Isa) – men menneske har gong på gong forvrengt eller gløymt bodskapen. Muhammad blir forstått som «seglet til profetane» – den siste profeten som braut Guds fullstendige og uforanderlege openberring gjennom Koranen. Denne forståinga av islam som den endelege openberringa er grunnleggjande for å forstå sjølvforståinga til religionen og forholdet hans til jødedom og kristendom.
Islam er ein monoteistisk religion som byggjer på trua på éin Gud (Allah). Ifølgje islamsk tradisjon er islam den siste og fullstendige openberringa frå Gud til menneska, formidla gjennom profeten Muhammad (ca. 570–632 e.Kr.). Islam ser seg sjølv i forlenginga av den jødiske og kristne tradisjonen og anerkjenner bibelske skikkelsar som Abraham (Ibrahim), Moses (Musa) og Jesus (Isa) som profetar.
Muhammad ibn Abdullah blei fødd rundt 570 e.Kr. i Mekka, eit viktig handels- og religiøst senter på den arabiske halvøya. Han vaks opp som foreldrelaus og blei oppdregen av bestefaren sin og deretter onkelen sin. Som vaksen blei han kjend som ein påliteleg handelsmann.
Ifølgje islamsk tradisjon mottok Muhammad den første openberringa frå Gud gjennom engelen Jibril (Gabriel) i ei hole på fjellet Hira rundt år 610 e.Kr. Openberringane heldt fram over ein periode på omtrent 23 år og utgjer til saman Koranen. Muhammad byrja å forkynne bodskapen om den eine Gud i Mekka, men møtte sterk motstand frå leiarane i byen. I 622 e.Kr. emigrerte Muhammad og tilhengjarane hans til Medina – ei hending kjend som hijra, som markerer starten på den islamske tidsrekninga. I Medina bygde Muhammad opp eit muslimsk samfunn og blei både religiøs og politisk leiar. I 630 e.Kr. vende han tilbake til Mekka, som aksepterte islam. Muhammad døydde i Medina i 632 e.Kr.
Tawhid er det mest grunnleggjande omgrepet i islamsk teologi og tyder Guds absolutte einskap og unikheit. Tawhid inneber at Gud (Allah) er den einaste guddommen, utan partnarar, avkom eller likemenn. Å setje noko eller nokon ved sida av Gud – kalla shirk – blir rekna som den alvorlegaste synda i islam. Tawhid gjennomsyrer alle aspekt av islamsk tru og praksis og er kjernen i trusvedkjenninga (shahada).
Ved sida av dei fem søylene (praktiske plikter) har islam seks sentrale trusartiklar (arkan al-iman) som utgjer det teologiske grunnlaget. Desse er:
1. Tru på Gud (Allah): Det strengt monoteistiske gudsomgrepet til islam. Gud er éin (tawhid), evig, allmektig, allvitande og barmhjertig. Koranen skildrar Gud gjennom 99 skjøne namn (al-asma al-husna), som «den barmhjertige» (ar-Rahman), «den nåderike» (ar-Rahim) og «den allmektige» (al-Aziz).
2. Tru på englane (mala'ika): Englar er åndelege vesen skapte av lys, som utfører Guds vilje. Jibril (Gabriel) er den viktigaste engelen – han formidla Koranen til Muhammad. Andre viktige englar er Mikail (Mikael), Israfil og Azrail (dødsengelen).
3. Tru på dei heilage bøkene: Islam anerkjenner at Gud har sendt heilage bøker gjennom ulike profetar: Toraen (Tawrat) til Moses, Salmane (Zabur) til David, Evangeliet (Injil) til Jesus, og Koranen til Muhammad. Koranen blir forstått som den endelege og uforanderlege openberringa.
4. Tru på profetane: Muslimar trur at Gud har sendt profetar til alle folkeslag. Koranen nemner 25 profetar ved namn. Muhammad er den siste i rekkja – «seglet til profetane».
5. Tru på dommedagen (yawm al-qiyama): Alle menneske vil stå til rekneskap for handlingane sine på dommedagen. Dei rettferdige vil bli løna med paradis (janna), medan dei urettferdige vil bli straffa i helvete (jahannam).
6. Tru på forutbestemminga (qadar): Gud har kunnskap om og makt over alt som skjer. Samstundes har mennesket ein viss valfridom og er ansvarleg for handlingane sine. Forholdet mellom Guds allmakt og den frie viljen til mennesket er eit viktig teologisk diskusjonstema i islam.
Al-Fatiha (Opninga) er den første sura i Koranen og den viktigaste bøna i islam. Ho blir resitert i kvar av dei fem daglege bønene:
«I Guds, den barmhjertiges, den nåderikes navn. Lovpriset være Gud, all verdens Herre, den barmhjertige, den nåderike, Herre over dommens dag. Deg tilber vi, og til Deg søker vi hjelp. Led oss på den rette vei, veien til dem Du har vist nåde, ikke dem som har pådratt seg vrede, og ikke dem som har gått seg vill.» (Koranen 1:1–7)
Al-Fatiha samanfattar kjernen i islamsk tru: Guds einskap og barmhjertigheit, tilbedinga og avhengigheita til mennesket av Gud, og bøna om rettleiing. Sura blir òg kalla «Mora til boka» (umm al-kitab) fordi ho rommar essensen av heile bodskapen til Koranen.
Koranen (al-Qur'an, «resitasjonen») er den heilage boka til islam. Muslimar trur at Koranen er Guds ord, openberra på arabisk til profeten Muhammad gjennom engelen Jibril. Koranen består av 114 kapittel (suraer) og handlar om teologi, etikk, lovgjeving, formaningar og forteljingar om tidlegare profetar. Han blir rekna som den øvste autoritetskjelda i islam.
Koranen er den primære kjelda for islamsk tru og praksis. Muslimar trur at Koranen er Guds uforandra ord, og han blir resitert på arabisk i bøn og gudsteneste over heile verda. Koranen blei samla i si noverande form kort tid etter Muhammads død, under leiinga til kalif Uthman (ca. 650 e.Kr.).
Ved sida av Koranen er hadith og sunna sentrale kjelder. Hadith er overleveringar om kva Muhammad sa, gjorde eller godkjende, nedskrivne av følgjesveinane hans og seinare samla i store samlingar. Dei mest anerkjende hadithsamlingane innanfor sunniislam er Sahih al-Bukhari og Sahih Muslim. Sunna tyder «vane» eller «praksis» og viser til levemåten til Muhammad slik han går fram av hadith-litteraturen. Sunnaen fungerer som eit førebilete for korleis muslimar bør leve liva sine.
Saman med Koranen utgjer hadith og sunna grunnlaget for islamsk rettslære (sharia), som gir rettleiing for alle aspekt av livet – frå religiøse ritual til kvardagsliv, økonomi og familieforhold.
Sharia (bokstaveleg «vegen til vasskjelda») er nemninga for islamsk lov og rettslære. Sharia er ikkje ei einskapleg lovbok, men eit system av rettslege og moralske normer utleidde frå Koranen, hadith, konsensus blant lærde (ijma) og analogislutningar (qiyas). Sharia dekkjer alt frå religiøse ritual og familierett til handelsrett og strafferett. Tolkingane varierer monaleg mellom ulike rettsskular (madhhab) og mellom ulike muslimske samfunn.
Moskeen (masjid, «stad for bøn») er den sentrale samlingsstaden for muslimsk gudstenesteliv. Ein moske har vanlegvis ein bønesal orientert mot Mekka, markert med ei nisje kalla mihrab. Minbaren er ein talarstol der imamen held fredagspreika (khutba). Mange moskear har òg eit minaret – eit tårn som bøneropet (adhan) lyder frå.
Den islamske kalenderen er ein månekalender med tolv månader og ca. 354 dagar per år. Dei to viktigaste høgtidene er eid al-fitr (festen som markerer avslutninga av ramadan-fasta) og eid al-adha (offerfesten, som blir feira under hajj og minner om viljen til Abraham til å ofre sonen sin). Under eid al-adha blir eit offerdyr slakta, og kjøtet blir fordelt blant familie, vener og fattige.
Andre viktige dagar i den islamske kalenderen inkluderer mawlid al-nabi (feiringa av fødselen til Muhammad, som blir feira av mange men ikkje alle muslimar), laylat al-qadr (krafta si natt, som minnest den første openberringa til Muhammad i ramadan) og den islamske nyttårsdagen (1. muharram). Ashura-dagen (10. muharram) har ulik betydning for sunni- og shiamuslimar – for shia er det ein viktig sørgjedag til minne om martyriet til Husayn ved Karbala.
Sura 112 (al-Ikhlas, «Den reine tru») er ei av dei kortaste sura i Koranen, men blir rekna som ei av dei viktigaste fordi ho samanfattar gudsomgrepet til islam:
«Si: Han er Gud, den Ene, Gud, den Evige. Han har ikke avlet og er ikke blitt avlet, og ingen er Hans like.» (Koranen 112:1–4)
Denne korte sura uttrykkjer tawhid – Guds absolutte einskap – i si reinaste form. Ho avviser kvar form for fleirgudetru og kvar førestilling om at Gud har avkom. Mange muslimske lærde reknar denne sura som likeverdig med ein tredjedel av Koranen i teologisk betydning, fordi ho formulerer det mest grunnleggjande i islamsk tru.
Dei fem søylene (arkan al-islam) er dei grunnleggjande religiøse pliktene som alle muslimar blir venta å følgje. Dei utgjer sjølve rammeverket for islamsk praksis og gir struktur til livet til den truande. Dei fem søylene er: trusvedkjenninga (shahada), bøna (salat), fasta (sawm), den religiøse avgifta (zakat) og pilegrimsreisa (hajj).
Den første søyla er trusvedkjenninga (shahada): «Det er ingen gud uten Gud, og Muhammad er Guds sendebud» (La ilaha illa Allah, Muhammadur rasul Allah). Å uttale shahada med oppriktig overtyding framfor vitne er det som gjer ein person til muslim. Trusvedkjenninga uttrykkjer dei to grunnleggjande prinsippa til islam: monoteisme (tawhid) og anerkjenninga av Muhammad som den siste profeten.
Den andre søyla er bøna (salat). Muslimar blir oppmoda til å be fem gonger dagleg: ved daggry (fajr), midt på dagen (dhuhr), ettermiddag (asr), solnedgang (maghrib) og kveld (isha). Bøna blir utført vend mot Mekka og følgjer eit bestemt mønster av ståande, bøyande og knelande stillingar, ledsaga av resitasjon av koranvers. Fredagsbøna (jumu'a) er ei fellesbøn i moskeen med preike (khutba) og har spesiell betydning som den viktigaste samlingsstunda i veka.
Den tredje søyla er fasta i månaden ramadan (sawm). I denne månaden, den niande i den islamske kalenderen, fastar muslimar frå soloppgang til solnedgang – dei avstår frå mat, drikke og andre fysiske behov. Fasta er meint å styrkje sjølvdisiplin, takksemd og medkjensle med dei som lever i fattigdom. Ramadan blir avslutta med feiringa eid al-fitr.
Den fjerde søyla er den religiøse avgifta (zakat). Muslimar som har tilstrekkelege økonomiske midlar, er forplikta til å gi ein bestemt del (vanlegvis 2,5 prosent) av formuen sin til veldedige formål. Zakat skal gå til fattige, trengande, gjeldstyngde og andre som er i behov. Prinsippet er at rikdom er ei gåve frå Gud og at det å dele er ei religiøs plikt.
Den femte søyla er pilegrimsreisa til Mekka (hajj). Alle muslimar som er fysisk og økonomisk i stand til det, blir venta å gjennomføre hajj minst éin gong i livet. Pilegrimsreisa finn stad i den tolvte månaden i den islamske kalenderen og inkluderer ei rekkje ritual, mellom anna å gå rundt Kabaen sju gonger (tawaf), å gå mellom høgdene Safa og Marwa, og å stå ved Arafat-sletta. Hajj symboliserer likskap blant muslimar – alle pilegrimar ber enkle, kvite klede uavhengig av sosial status.
Islamsk etikk byggjer på Koranen og sunna og gir rettleiing for alle aspekt av livet. Eit grunnleggjande prinsipp er at mennesket er stedfortredaren til Gud (khalifa) på jorda og har ansvar for å forvalte skaparverket med rettferd og omsorg. Islamsk etikk legg vekt på rettferd (adl), barmhjertigheit (rahma), sannferd (sidq) og truskap til avtalar.
Innanfor familielivet legg islam stor vekt på respekt for foreldre, omsorg for barn og familiære forpliktingar. Ekteskapet blir forstått som ei pakt (mithaq) mellom mann og kvinne med gjensidig ansvar. Islamsk arverett gir detaljerte reglar for fordeling av arv. Forholdet mellom menn og kvinner i islam er gjenstand for ulike tolkingar – frå konservative til progressive – og dette er eit område med aktiv debatt innanfor den muslimske verda.
Når det gjeld mat og drikke, har islam reglar om halal (tillate) og haram (forbode). Svinekjøt og alkohol er forbode, og dyr skal slaktast på ein bestemt måte (dhabh) for at kjøtet skal vere halal. Desse reglane blir forankra i Koranen og forstått som uttrykk for Guds omsorg for velværet til mennesket.
Islamsk økonomisk etikk forbyr rente (riba) og spekulativ handel, og legg vekt på rettferdig forretningspraksis. Islamsk bankverksemd har vakse fram som eit alternativt finanssystem basert på desse prinsippa.
Halal (arabisk: «tillate», «lovleg») og haram (arabisk: «forbode») er sentrale omgrep i islamsk rettslære som angir kva som er tillate og forbode for ein muslim. Omgrepa gjeld ikkje berre mat og drikke, men alle aspekt av livet – frå økonomiske transaksjonar til sosiale relasjonar. Mellom halal og haram finst det òg kategoriar som makruh (frårådd, men ikkje forbode) og mustahabb (tilrådd, men ikkje påbode).
Islam oppstod på den arabiske halvøya på 600-talet med profeten Muhammad som sentral skikkelse. Koranen, hadith og sunna utgjer dei viktigaste kjeldene for islamsk tru og praksis. Dei seks trusartiklane – tru på Gud, englar, heilage bøker, profetar, dommedagen og forutbestemminga – utgjer det teologiske grunnlaget, medan dei fem søylene – trusvedkjenninga, bøna, fasta, den religiøse avgifta og pilegrimsreisa – gir struktur og innhald til det religiøse livet.
Tawhid (Guds einskap) er det mest grunnleggjande prinsippet i islamsk teologi og gjennomsyrer alle aspekt av trua. Moskeen er den sentrale samlingsstaden for bøn og fellesskap, og den islamske kalenderen strukturerer det religiøse året med høgtider og minnedagar. Islamsk etikk gir rettleiing for alle sider av livet – frå religiøse ritual til familieliv, økonomi og mat. Dei fem søylene er felles for praktisk talt alle muslimar og uttrykkjer kjerneverdiar som monoteisme, fellesskap, disiplin, sosial rettferd og hengivnad til Gud.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Islam: Islam er ein monoteistisk religion som byggjer på trua på éin Gud (Allah).
- Tawhid (Guds einskap): Tawhid er det mest grunnleggjande omgrepet i islamsk teologi og tyder Guds absolutte einskap og unikheit.
- Koranen: Koranen (al-Qur'an, «resitasjonen») er den heilage boka til islam.
- Sharia (islamsk rettslære): Sharia (bokstaveleg «vegen til vasskjelda») er nemninga for islamsk lov og rettslære.
- Dei fem søylene i islam: Dei fem søylene (arkan al-islam) er dei grunnleggjande religiøse pliktene som alle muslimar blir venta å følgje.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Islam | Islam er ein monoteistisk religion som byggjer på trua på éin Gud (Allah). |
| Tawhid (Guds einskap) | Tawhid er det mest grunnleggjande omgrepet i islamsk teologi og tyder Guds absolutte einskap og unikheit. |
| Koranen | Koranen (al-Qur'an, «resitasjonen») er den heilage boka til islam. |
| Sharia (islamsk rettslære) | Sharia (bokstaveleg «vegen til vasskjelda») er nemninga for islamsk lov og rettslære. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.