2.1 Kristendommens opprinnelse og tidlige historie

Kristendommen er verdas største religion med over to milliardar tilhengjarar. Han oppstod i det første hundreåret i den austlege delen av Romarriket, med utgangspunkt i livet og forkynninga til Jesus frå Nasaret. For å forstå utviklinga av kristendommen må vi sjå på den historiske konteksten han vaks fram i, dei sentrale skikkelsane som forma den tidlege rørsla, og dei avgjerande avgjerdene som blei tekne i dei første hundreåra. I dette kapittelet følgjer vi utviklinga frå den jødiske konteksten Jesus verka i, via urkyrkja og misjonsreisene til Paulus, til kristendommen blei den offisielle religionen til Romarriket.

Historia til kristendommen er uløyseleg knytt til den politiske, kulturelle og religiøse situasjonen i Middelhavsområdet i dei første hundreåra av vår tidsrekning. Infrastrukturen til Romarriket – vegar, felles språk (gresk som lingua franca) og relativt stabile samfunnstilhøve – la til rette for rask spreiing av nye idear og rørsler. Samstundes var det ei tid med religiøs søking: mange i Romarriket var på utkikk etter meir personlege og meiningsfulle religiøse erfaringar enn det dei tradisjonelle romerske kultane kunne tilby. Det var i dette landskapet kristendommen blei fødd og spreidde seg.

Jesus vaks opp i eit jødisk miljø i Galilea, ein region i det nordlege Palestina under romersk overherredøme. Forkynninga hans var djupt forankra i jødisk tradisjon, og han refererte til Den hebraiske bibelen (Tanakh) i talane sine. Sentrale tema i forkynninga til Jesus var kome til Guds rike, nestekjærleik, tilgjeving og omsorg for dei svake i samfunnet. Jesus samla tolv nærmaste disiplar (apostlar) og ein breiare krins av tilhengjarar. Etter Jesu død og det tilhengjarane hans opplevde som oppstoda hans, byrja disiplane å forkynne bodskapen vidare. Denne tidlegaste gruppa av tilhengjarane til Jesus blir kalla urkyrkja.

Forkynninga til Jesus inneheldt òg radikale element som utfordra det religiøse og sosiale hierarkiet i samtida. Han omgjekk tollarar, syndarar og andre marginaliserte grupper, noko som vekte oppsikt og kritikk frå religiøse leiarar. Bergpreika (Matteus 5–7) blir rekna som eit av dei mest sentrale avsnitta i undervisninga til Jesus, med saligprisingane som opning: «Salige er de fattige i ånden, for himmelriket er deres.» (Matt 5,3). Her finn vi òg det doble kjærleiksbodet og den gylne regelen: «Alt dere vil at andre skal gjøre mot dere, det skal også dere gjøre mot dem» (Matt 7,12). Likningane til Jesus – korte forteljingar med eit moralsk eller teologisk poeng – var eit karakteristisk trekk ved forkynninga hans. Likninga om den barmhjertige samaritanen og likninga om den bortkomne sonen er blant dei mest kjende.

I moderne forsking skil ein ofte mellom «den historiske Jesus» og «Kristus i trua». Den historiske Jesus refererer til det vi kan vite om Jesus som historisk person gjennom kjeldekritisk forsking. Kristus i trua er den oppstadne frelsaren slik han blir forstått i kristen tru og forkynning. Dei fire evangelia er ikkje nøytrale biografiar, men trusdokument skrivne av og for kristne kyrkjelydar. Dei gir likevel verdifull informasjon om verket til Jesus.

Historikarar er generelt einige om visse grunnleggjande fakta: Jesus var ein jødisk mann frå Galilea som verka som omreisande forkynnar og helbredar, at han samla tilhengjarar, og at han blei krossfest under Pontius Pilatus rundt år 30 e.Kr. Utover dette er det stor diskusjon om detaljar, og historikarar tolkar kjeldene ulikt. Den jødisk-romerske historikaren Josefus (ca. 37–100 e.Kr.) og den romerske historikaren Tacitus (ca. 56–120 e.Kr.) er blant dei ikkje-kristne kjeldene som nemner Jesus.

Paulus frå Tarsus (ca. 5–ca. 64 e.Kr.) er ein av dei mest innverknadsrike skikkelsane i historia til kristendommen. Opphavleg var han ein farisear som forfølgde dei tidlege kristne. Ifølgje Apostelgjerningane opplevde han ei dramatisk omvending på vegen til Damaskus, der han fekk eit syn av den oppstadne Jesus. Etter dette blei Paulus ein av dei mest aktive misjonærane i den tidlege kyrkja.

Paulus gjennomførte fleire misjonsreiser rundt det austlege Middelhavet, der han grunnla kyrkjelydar i byar som Korint, Efesos, Filippi og Tessalonika. Han skreiv brev (epistlar) til desse kyrkjelydane, og mange av desse breva blei seinare del av Det nye testamentet. Paulus argumenterte sterkt for at heidningar kunne bli kristne utan å følgje den jødiske lova, noko som var avgjerande for utbreiinga av kristendommen utanfor den jødiske verda. Apostelmøtet i Jerusalem (ca. 49 e.Kr.) støtta i hovudsak posisjonen til Paulus.

Det nye testamentet er den kristne delen av Bibelen og består av 27 skrifter. Desse inkluderer dei fire evangelia, Apostelgjerningane, breva til Paulus og andre brev, samt Johannes' openberring. Skriftene blei skrivne over ein periode frå ca. 50 til ca. 120 e.Kr. Breva til Paulus er dei eldste bevarte kristne tekstane – det første brevet hans til tessalonikarane blir gjerne datert til ca. 50 e.Kr., altså berre tjue år etter Jesu død.

Kanondanninga – prosessen med å avgjere kva skrifter som skulle inngå i Det nye testamentet – tok fleire hundre år. Det var først på 300-talet at ein nådde brei semje om den lista vi kjenner i dag. Kriterium for å bli inkludert var mellom anna at skriftet skulle kunne sporast tilbake til ein apostel, at det var i bruk i kyrkjelydane, og at innhaldet var i samsvar med den apostoliske trua. Ei rekkje skrifter som ikkje blei inkluderte – dei såkalla apokryfe eller deuterokanoniske skriftene – gir likevel verdifull innsikt i mangfaldet i tidleg kristendom.

I dei første hundreåra etter Kristus spreidde kristendommen seg gradvis gjennom Romarriket, trass i periodar med forfølging. Dei kristne kyrkjelydane utvikla organisasjonsstrukturar med biskopar, prestar og diakonar. Etter kvart oppstod det teologiske usemjer om sentrale lærespørsmål, særleg om forholdet mellom Gud Fader og Jesus Kristus.

Det første konsilet i Nikea (325 e.Kr.), saman kalla av keisar Konstantin, slo fast at Sonen (Jesus Kristus) er «av same vesen» som Faderen – ei avvising av arianismen, som hevda at Sonen var eit skapt vesen. Den nikenske trusvedkjenninga blei formulert her og er framleis sentral i dei fleste kristne kyrkjesamfunn. Konsilet i Kalkedon (451 e.Kr.) slo fast at Kristus har to naturar – ein guddommeleg og ein menneskeleg – foreina i éin person. Desse avgjerdene forma det som blei ortodoks kristen lære.

I dei første tre hundreåra opplevde dei kristne fleire periodar med forfølging i Romarriket. Dei tidlegaste forfølgingane var ofte lokale og sporadiske, men under keisarar som Decius (250 e.Kr.) og Diokletian (303–311 e.Kr.) blei forfølgingane meir systematiske og omfattande. Kristne blei pålagde å ofre til dei romerske gudane og keisarkulten, og dei som nekta, risikerte fengsel, tortur og avretting.

Martyrane – dei som døydde for trua si – blei svært viktige for den tidlege kyrkja. Martyrforteljingane inspirerte andre kristne og styrkte fellesskapet. Tertullian, ein tidleg kyrkjefar, skreiv det berømte utsegnet: «Blodet til martyrane er såkornet til kyrkja» – med andre ord, forfølgingane førte paradoksalt nok til at kristendommen vaks. Viljen til dei kristne til å døy for trua si imponerte mange og vekte nyfikne for den kristne bodskapen.

Mellom forfølgingane levde kristne i relativ fred og bygde opp kyrkjelydane sine med gudstenesteordningar, diakonalt arbeid og teologisk refleksjon. Katakombar – underjordiske gravkammer – i Roma er kjende døme på tidleg kristen kunst og praksis frå denne perioden.

Eit vendepunkt i historia til kristendommen kom med keisar Konstantin den store (regjeringstid 306–337 e.Kr.). Med toleranseediktet i Milano (313 e.Kr.) blei kristendommen ein lovleg religion i Romarriket etter periodar med til dels brutal forfølging. Konstantin sjølv favoriserte kristendommen og spelte ei aktiv rolle i sakene til kyrkja, mellom anna ved å kalle saman konsilet i Nikea.

I 380 e.Kr. erklærte keisar Theodosius I kristendommen som den offisielle statsreligionen til Romarriket gjennom ediktet i Tessalonika. Heidenske kultar blei etter kvart forbodne, og kristendommen gjekk frå å vere ein forfølgd minoritetsreligion til å bli den dominerande makta i europeisk kultur og politikk. Denne overgangen hadde enorme konsekvensar: kyrkja fekk økonomiske ressursar, politisk innverknad og ansvar for utdanning og sosialt arbeid, men sambandet med statsmakta reiste òg spørsmål om maktmisbruk og trusfridom.

Augustin av Hippo (354–430 e.Kr.) er kanskje den mest innverknadsrike teologen i vestleg kristendom etter Paulus. Han vaks opp i Nord-Afrika, levde eit uroleg ungdomsliv, og gjennomgjekk ei dramatisk omvending som han skildrar i sjølvbiografien «Bekjenningar» (Confessiones). Augustin utvikla sentrale teologiske konsept som har prega vestleg kristendom i 1600 år.

Læra hans om arvesynda – at alle menneske blir fødde med ein ibuande tilbøyelegheit til synd, arva frå Adam – blei normativ for den vestlege kyrkja. Like eins blei vektlegginga hans av Guds nåde som den avgjerande faktoren i frelsa til mennesket svært innverknadsrik. Augustin argumenterte for at mennesket ikkje kan frelse seg sjølv gjennom eigne gjerningar, men er avhengig av Guds ufortente nåde. Denne tanken blei seinare sentral i reformasjonen.

I storverket sitt «Gudsstaten» (De civitate Dei) utvikla Augustin ein kristen historiefilosofi der han skilde mellom «Guds by» (det åndelege fellesskapet av truande) og «den jordiske by» (verdslege maktstrukturar). Dette verket påverka vestleg politisk tenking i hundreår og gav ei teologisk ramme for å forstå forholdet mellom kyrkje og stat.

Kristendommen oppstod i ein jødisk kontekst i det første hundreåret, med Jesus frå Nasaret som sentral skikkelse. Forkynninga til Jesus om Guds rike, nestekjærleik og omsorg for dei svake var forankra i jødisk tradisjon, men inneheldt òg radikale element. Urkyrkja bestod av jødiske tilhengjarar som trudde Jesus var Messias. Paulus spelte ei avgjerande rolle i å opne religionen for ikkje-jødar gjennom misjonsreisene og dei teologiske argumenta sine.

I dei påfølgjande hundreåra blei sentrale lærespørsmål avklarte gjennom konsila, og trusvedkjenningane formulerte det som blei kristen ortodoksi. Konsilet i Nikea (325) slo fast guddommelegdomen til Jesus, medan konsilet i Kalkedon (451) definerte forholdet mellom den guddommelege og menneskelege naturen hans. Kyrkjefedrar som Augustin la grunnlaget for vestleg teologisk tenking. Med støtte frå Konstantin og lovgjevinga til Theodosius gjekk kristendommen frå å vere ei forfølgd rørsle til den dominerande religionen i Europa – ein overgang med vidtrekkjande konsekvensar for europeisk kultur, politikk og samfunnsliv.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Jesus frå Nasaret: Jesus frå Nasaret (ca. 4 f.Kr.–ca. 30 e.Kr.) er den sentrale skikkelsen i kristendommen.
- Evangelia: Evangelia er dei fire første bøkene i Det nye testamentet: Matteusevangeliet, Markusevangeliet, Lukasevangeliet og Johannesevangeliet.
- Urkyrkja: Urkyrkja nemner den tidlegaste kristne kyrkjelyden, frå Jesu død (ca. 30 e.Kr.) og dei påfølgjande tiåra.
- Apostel: Ein apostel (frå gresk «apostolos», utsending) er i kristen tradisjon ein som er sendt ut av Jesus for å forkynne evangeliet.
- Konsil: Eit konsil er eit kyrkjemøte der biskopar og andre leiarar samlar seg for å avgjere teologiske spørsmål og fastsetje lære.

Nøkkelomgrep