1.4 Metodiske tilnærminger

Religionsvitskap bruker eit breitt spekter av metodar for å studere religion. Ulike metodar belyser ulike sider av det religiøse fenomenet, og val av metode påverkar kva slags kunnskap vi kan oppnå. I dette kapittelet skal vi sjå på nokre av dei viktigaste metodiske tilnærmingane i faget, og diskutere skiljet mellom emisk og etisk perspektiv.

Metodeval er aldri tilfeldig – det heng saman med kva ein vil undersøkje og kva spørsmål ein stiller. Ein forskar som ønskjer å forstå korleis bøn blir opplevd, vil bruke andre metodar enn ein forskar som vil kartleggje kor mange som ber regelmessig. Ein som vil forstå den historiske utviklinga til ein religion, vil arbeide annleis enn ein som vil analysere dei sosiale funksjonane til religionen. Å kjenne til ulike metodar er difor nødvendig for å kunne vurdere religionsvitskapleg forsking kritisk.

Religionsfenomenologien har røter i den filosofiske fenomenologien til Edmund Husserl (1859–1938). Innan religionsvitskapen vart tilnærminga vidareutvikla av mellom andre Gerardus van der Leeuw (1890–1950) og Mircea Eliade. Kjernen i fenomenologien er å ta opplevinga til dei truande på alvor: Forskaren forsøkjer å forstå kva bøn, offer eller heilag tekst tyder for den som utøver religionen, utan å redusere det til noko anna. Fenomenologen bruker epoché – å setje eigne fordommar og vurderingar i parentes – for å møte det religiøse fenomenet så ope som mogleg.

Ein styrke ved fenomenologien er at han tek religiøs erfaring på alvor og gjev rik, detaljert innsikt i kva religion tyder for den truande. Han motverkar tendensen til å redusere religion til «berre» sosiale funksjonar eller psykologiske mekanismar. Ein veikskap er at det er vanskeleg å setje seg heilt inn i opplevinga til ein annan, og at metoden kan kritiserast for å oversjå maktforhold og historisk kontekst. Kritikarar har òg peika på at fenomenologien kan ha ein tendens til å «essensialisere» – det vil seie å framstille religion som om han har ein uforanderleg kjerne, i staden for å sjå han som eit produkt av historiske og sosiale prosessar.

Hermeneutikken er nært beslekta med fenomenologien, men fokuserer meir spesifikt på tolking. I religionsstudium handlar hermeneutikk om å tolke religiøse tekstar, symbol og praksisar. Gadamer innførte omgrepet «horisontsamansmelting» – ideen om at forståing oppstår i møtet mellom horisonten til forskaren (bakgrunn, forforståing) og horisonten til teksten eller fenomenet. God hermeneutikk krev at forskaren er bevisst si eiga forforståing og lèt henne møte fenomenet i ein open dialog.

I praksis bruker religionsvitarar hermeneutikk når dei tolkar heilage tekstar, religiøs kunst, rituelle handlingar og truserfaringar. Til dømes vil ein hermeneutisk analyse av Koranen ikkje berre sjå på kva teksten «bokstaveleg» seier, men òg på korleis han har blitt tolka og forstått av ulike muslimske lærde gjennom historia, og på kva føresetnader lesaren ber med seg til teksten.

Dei siste tiåra har kritiske perspektiv fått auka innflytelse i religionsvitskapen. Postkolonial religionskritikk har peika på at studiet av religion historisk har vore prega av vestlege maktstrukturar: Europeiske forskarar definerte og kategoriserte det religiøse livet til andre kulturar med utgangspunkt i kristne omgrep, noko som ofte førte til misvisande framstillingar. Feministisk religionskritikk har vist at religionsforskinga lenge oversåg kvinner og kjønnsperspektiv, og at mange religiøse tradisjonar har patriarkalske strukturar som fortener kritisk analyse.

Desse kritiske perspektiva har ikkje berre endra kva som blir studert, men òg korleis det blir studert. Forskarar er i dag meir bevisste på sin eigen posisjon – kven forskar, frå kva ståstad, og med kva føresetnader? Denne sjølvrefleksjonen er i tråd med innsikta i hermeneutikken om at all forståing er situert – ho skjer alltid frå ein bestemt stad og med ein bestemt bakgrunn.

Å samanlikne religionar er ei av dei eldste tilnærmingane i religionsvitskapen. Ved å samanlikne kan vi oppdage mønster og strukturar som ikkje er synlege når vi berre studerer éin tradisjon. Til dømes finn vi skapargudar, syndflaumsmyter og overgangsritar i dei fleste religionane – kva kan dette fortelje oss om religion som menneskeleg fenomen? Komparativ metode krev likevel varsemd. Det er viktig å samanlikne på ein måte som respekterer eigenarten til dei enkelte religionane, og ikkje tvingar dei inn i førehandsdefinerte kategoriar. Ei overflatisk samanlikning kan føre til at vi oversér viktige skilnader eller tillegg likskapar meir tyding enn dei fortener.

Historisk har komparativ religionsvitskap gått gjennom fleire fasar. På 1800-talet var samanlikninga ofte hierarkisk – ein rangerte religionar frå «primitive» til «avanserte». I det 20. hundreåret vart tilnærminga meir likeverdig: Ein samanlikna for å forstå, ikkje for å rangere. I dag legg forskarar vekt på at samanlikning må vere kontekstsensitiv – ein må forstå kvart fenomen i sin eigen samanheng før ein samanliknar. Ei god samanlikning av til dømes mystikk i islam (sufisme) og kristendomen krev inngåande kjennskap til begge tradisjonane.

Den historiske tilnærminga undersøkjer korleis religionar har oppstått, utvikla seg og endra seg over tid. Han lèt oss sjå religion som noko dynamisk, ikkje statisk. Religionshistorikarar bruker kjeldekritisk metode – dei analyserer tekstar, innskrifter, arkeologisk materiale og andre historiske vitnemål for å rekonstruere det religiøse livet i fortida. Denne tilnærminga er avgjerande for å forstå at religionar ikkje er uforanderlege storleikar, men at dei kontinuerleg blir forma av historiske omstende, møte med andre kulturar og interne debattar.

Eit viktig bidrag frå historisk metode er at han viser at religiøse tekstar og tradisjonar har blitt til over tid, i bestemte sosiale og kulturelle kontekstar. Til dømes viser historisk forsking at Bibelen er ei samling tekstar skrivne over mange hundre år av ulike forfattarar, og at kristne doktrinar som treeinigheitslæra vart utvikla gjennom hundreårlange debattar. Denne innsikta er viktig for å forstå religionar som levande, historiske fenomen.

Sosiologisk tilnærming, inspirert av Durkheim, Weber og andre, studerer rolla religionen har i samfunnet: Korleis religion skaper sosial orden, legitimerer makt, eller bidreg til sosial endring. Max Weber (1864–1920) analyserte til dømes samanhengen mellom protestantisk etikk og framveksten av kapitalismen – den såkalla protestantisme-tesen. Weber meinte at den kalvinistiske ideen om predestinasjon førte til ein «verdsleg askese» der hardt arbeid og nøkternheit vart dygder, noko som fremja utviklinga av kapitalismen.

Ei anna sentral sosiologisk innsikt er omgrepet «sivil religion», introdusert av Robert Bellah. Sivil religion handlar om religiøse eller kvasireligiøse element i nasjonalt fellesskap – som nasjonalhymnar, flaggseremoniar og nasjonale minnedagar. I norsk kontekst kan 17. mai-feiringa og minnemarkeringane etter 22. juli sjåast som uttrykk for ei form for sivil religion som skaper nasjonal samhøyrsle.

Psykologisk tilnærming, med røter hos William James (1842–1910) og Sigmund Freud (1856–1939), undersøkjer rolla religionen har i livet til individet: religiøse erfaringar, trusutvikling, og funksjonane til religionen for psykisk helse og meistring. James la vekt på at religiøse erfaringar er verkelege for den som opplever dei, uavhengig av om dei har ei overnaturleg årsak. Verket hans «The Varieties of Religious Experience» (1902) er framleis eit referanseverk.

Freud såg derimot religion som ein illusjon – ein projeksjon av menneskelege ønske og behov, samanliknbar med barns avhengigheit av ein farsfigur. Perspektivet til Freud er omstridt, men har bidrege til å setje søkjelys på dei psykologiske funksjonane til religionen. Nyare religionspsykologi, til dømes teorien til utviklingspsykologen James Fowler om trusstadium, studerer korleis religiøs tru utviklar seg gjennom livet. Alle desse tilnærmingane utelukkar ikkje kvarandre, men belyser ulike aspekt ved religion.

Religionsvitskaplege metodar kan òg delast inn i kvantitative og kvalitative tilnærmingar. Kvantitative metodar bruker talldata – spørjeundersøkingar, statistikk, registreringar – for å kartleggje religiøse fenomen i brei skala. Til dømes kan ein bruke kvantitative metodar til å undersøkje kor mange nordmenn som ber dagleg, eller korleis religiøs tilhøyrsle varierer med utdanning og alder. Kvantitative data gjev oversikt og gjer det mogleg å identifisere mønster og trendar.

Kvalitative metodar – som djupneintervju, deltakande observasjon, tekstanalyse og fokusgrupper – gjev derimot djupare innsikt i meiningsinnhaldet i religiøse fenomen. Kva tyder bøna for den som ber? Korleis blir det opplevd å konvertere til ein ny religion? Kvalitative metodar gjev rike, detaljerte skildringar som tala åleine ikkje kan fange. I praksis kombinerer mange forskarar kvantitative og kvalitative tilnærmingar – ei tilnærming som blir kalla mixed methods.

Den antropologiske tilnærminga til religion legg vekt på å studere religion slik han blir levd i konkrete kulturelle kontekstar. Antropologen Clifford Geertz (1926–2006) definerte religion som eit «kulturelt system» av symbol som gjev menneske ei generell forståing av tilværet og motiverer dei til å handle på bestemte måtar. Geertz meinte at religion skaper eit ethos (verdiar, haldningar, stemningar) og eit worldview (verdsforståing) som forsterkar kvarandre gjensidig.

Den antropologiske metoden – langvarig feltarbeid med deltakande observasjon – gjev unik innsikt i korleis religion fungerer i kvardagslivet, noko som kan gå tapt i tekststudium eller statistiske undersøkingar. Antropologar har til dømes vist at det ofte er stor skilnad mellom «offisiell» religiøs lære og det folk faktisk trur og gjer i praksis – den såkalla skilnaden mellom «elitereligion» og «folkereligion».

Skiljet mellom emisk og etisk perspektiv er grunnleggjande i religionsvitskapen. Omgrepa vart opphavleg utvikla av lingvisten Kenneth Pike, inspirert av skiljet mellom «fonemikk» (korleis lydane i eit språk blir opplevde av brukarane) og «fonetikk» (objektiv analyse av lydar). I religionsstudium handlar det emiske perspektivet om å forstå religion slik dei truande sjølve forstår han. Kva tyder nattverden for den kristne? Korleis opplever ein hindu puja? Det etiske perspektivet handlar om dei analytiske kategoriane og forklaringane til forskaren. Forskaren kan til dømes forklare eit ritual sosiologisk som eit middel for å styrke gruppesamhaldet, sjølv om dei truande sjølve forstår ritualet som kommunikasjon med det guddommelege. God religionsvitskap vekslar mellom emisk og etisk perspektiv, og er tydeleg på kva perspektiv som blir brukt.

I praksis er det ofte fruktbart å starte med det emiske perspektivet – å forstå kva dei truande sjølve meiner – før ein bruker etiske (analytiske) kategoriar. Utan emisk forståing risikerer ein å mistyde eller feiltolke religiøse fenomen. Utan etisk analyse manglar ein det analytiske verktøyet til å forklare og samanlikne. Dei to perspektiva er ikkje motsetnader, men komplementære tilnærmingar som begge er nødvendige for god religionsvitskapleg forsking.

Ein viktig metode i religionsvitskapen som kombinerer emisk og etisk perspektiv, er feltarbeid. Feltarbeid inneber at forskaren oppsøkjer religiøse miljø, observerer ritual og praksisar, og intervjuar truande. Deltakande observasjon – der forskaren deltek i religiøse praksisar for å forstå dei betre – er ein sentral metode, henta frå sosialantropologien.

Feltarbeid reiser viktige etiske spørsmål. Skal forskaren fortelje dei truande at ho er forskar? Korleis unngå at tilstadeværet til forskaren påverkar det som blir studert? Kor langt skal forskaren gå i deltaking utan å bli «innrullert» i religionen? Desse dilemmaa gjer feltarbeid krevjande, men metoden gjev ein rikdom av innsikt som ikkje kan oppnåast gjennom tekstbasert forsking åleine. Til dømes kan ein forskar som deltek i ein sufi-seremoni (dhikr), forstå dimensjonar ved opplevinga som ein rein tekstanalyse ikkje ville fange opp.

Kjeldekritikk er ein grunnleggjande metode i all humanistisk forsking, og han er sentral i religionsvitskapen. Når vi studerer religiøse tekstar, tradisjonar og praksisar, må vi alltid spørje: Kven har skrive eller skapt denne kjelda? I kva kontekst vart ho til? Kva er hensikta til kjelda? Kven er målgruppa? Kor påliteleg er informasjonen?

Til dømes er det viktig å hugse at heilage tekstar ofte vart nedskrivne lenge etter hendingane dei skildrar. Evangelia i Det nye testamentet vart skrivne 30-70 år etter døden til Jesus, av forfattarar med bestemte teologiske agendaer. Koranen vart samla og redigert etter døden til Muhammed. Læra til Buddha vart overlevert munnleg i fleire hundre år før ho vart nedskriven. Kjeldekritisk medvit hjelper oss å bruke desse tekstane som historiske kjelder utan å ta alle påstandar for gitt.

Religionsvitarar bruker ofte omgrepa metodologisk ateisme eller metodologisk agnostisisme om tilnærminga si. Metodologisk ateisme tyder ikkje at forskaren personleg er ateist, men at ein i forskinga set guddommeleg inngriping til side som forklaring – ein søkjer menneskelege, sosiale og historiske forklaringar på religiøse fenomen. Til dømes vil ein religionsvitar ikkje forklare eit helbredingsunder som «inngripinga til Gud», men undersøkje dei psykologiske, sosiale og medisinske dimensjonane ved fenomenet.

Nokre forskarar føretrekkjer omgrepet metodologisk agnostisisme, som tyder at ein korkje stadfestar eller nektar for overnaturlege forklaringar, men simpelthen held dei utanfor den vitskaplege analysen. Uansett terminologi er poenget det same: Religionsvitskapen arbeider med naturlege forklaringar, ikkje fordi han har avgjort at det overnaturlege ikkje finst, men fordi vitskapleg metode krev forklaringar som kan etterprøvast og diskuterast.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Fenomenologi: Religionsfenomenologi er ei tilnærming som forsøkjer å forstå religiøse fenomen slik dei blir opplevde av dei truande sjølve.
- Hermeneutikk: Hermeneutikk er læra om tolking og forståing.
- Komparativ metode: Den komparative (samanliknande) metoden inneber å samanlikne religiøse fenomen på tvers av ulike tradisjonar.
- Historisk metode: Den historiske metoden studerer opphavet, utviklinga og endringa til religionane over tid.
- Religionssosiologi: Religionssosiologi er studiet av forholdet mellom religion og samfunn.

Nøkkelomgrep