7.3 Befruktning, graviditet og fødsel

Befruktning, graviditet og fødsel

Korleis oppstår eigentleg eit nytt menneske? Alt startar med to bittesmå celler -- ei sædcelle og ei eggcelle. Når desse to cellene smeltar saman, byrjar ein utruleg prosess der ei einaste celle utviklar seg til eit fullstendig lite menneske i løpet av omtrent ni månader.

Frå befruktning til fødsel gjennomgår det ufødde barnet ei enorm utvikling. Organ blir danna, hjartet byrjar å slå, fingrar og tær veks fram, og til slutt er barnet klart for å bli født. Denne reisa er ein av naturens mest fascinerande prosessar.

I dette kapitlet lærer du om:
- Korleis befruktninga skjer og kva som bestemmer barnets kjønn
- Fosterutviklinga gjennom dei tre trimestera
- Morkaka sin viktige funksjon som bindeledd mellom mor og foster
- Skilnaden mellom einegga og toegga tvillingar
- Fødselen og dei ulike fasane hans

Befruktning

Befruktning skjer når ei sædcelle og ei eggcelle smeltar saman og dannar ei ny celle med eit komplett sett arvestoff. La oss sjå på korleis dette går føre seg steg for steg.

Sædcellene si reise

Ved seksuell omgang blir det frigjort sæd i skjeden. Ei sædutløysing inneheld omtrent 200--300 millionar sædceller. Sædcellene symjer oppover gjennom livmorhalsen og inn i livmora ved hjelp av halen sin. Derifrå held dei fram vidare inn i egglederen. Sjølv om det startar med hundrevis av millionar sædceller, er det berre nokre hundre som faktisk når fram til egget. Reisa tek vanlegvis nokre timar.

Møtet mellom sædcelle og egg

Befruktninga skjer vanlegvis i den øvre delen av egglederen. Etter eggløysing lever eggcella i omtrent 12--24 timar, så timinga er avgjerande. Sædceller kan overleve i kvinnas kropp i opptil fem dagar, noko som betyr at samleie nokre dagar før eggløysing også kan føre til befruktning.

Når sædcellene når egget, omgir dei det og forsøkjer å trengje gjennom det vernande laget rundt eggcella. Berre éi sædcelle klarer å trengje heilt inn i egget. I det augneblinken den første sædcella slepp inn, endrar eggcella overflata si slik at ingen fleire sædceller kan kome inn.

Frå to celler til éi

Inne i eggcella smeltar kjernen frå sædcella saman med kjernen frå eggcella. DNA-et frå far (23 kromosom frå sædcella) blir kombinert med DNA-et frå mor (23 kromosom frå eggcella), og det blir danna ei ny celle med 46 kromosom. Denne cella blir kalla ein zygote -- det aller første stadiet av eit nytt menneske.

Kjønnsbestemming

Kjønnet til barnet blir bestemt allereie ved befruktninga. Eggcella har alltid eit X-kromosom, medan sædcella anten har eit X- eller eit Y-kromosom. Dersom sædcella har eit X-kromosom, blir kombinasjonen XX og barnet blir ei jente. Har sædcella eit Y-kromosom, blir kombinasjonen XY og barnet blir ein gut. Det er altså sædcella som avgjer kjønnet.

Celledeling og vandring

Kort tid etter befruktninga byrjar zygoten å dele seg. Først blir det to celler, så fire, åtte, seksten, og så vidare. Samtidig som celledelinga går føre seg, vandrar den vesle celleklumpen sakte nedover egglederen mot livmora. Denne reisa tek 3--4 dagar.

Innfesting i livmora

Etter 5--7 dagar har celleklumpen utvikla seg til ein blastocyst -- ein hol kuleforma struktur med eit indre cellelag som skal bli til fosteret. Blastocysten festar seg til livmorslimhinna og grev seg inn. Denne prosessen blir kalla innfesting (implantasjon). Frå dette augneblinken byrjar utviklinga av morkaka, og kroppen til mor byrjar å produsere hormon som held ved like svangerskapet.

Fosterutvikling

Graviditeten varer omtrent 40 veker (280 dagar) og blir delt inn i tre trimester -- periodar på omtrent tre månader kvar. Gjennom desse ni månadene utviklar den befrukta eggcella seg frå ein liten celleklump til eit fullstendig lite menneske.

1. trimester (veke 1--12)

Det første trimesteret er den mest kritiske perioden i fosterutviklinga fordi alle dei viktigaste organa blir danna i denne fasen. I dei første vekene deler cellene seg raskt og byrjar å spesialisere seg til ulike celletypar.

Allereie i veke 3--4 byrjar hjartet å danna seg, og i veke 5--6 kan ein sjå dei første hjarteslaga på ultralyd. Hjernen, ryggmargen og nervesystemet startar også utviklinga tidleg. I veke 6--8 blir andletstrekk danna, armar og bein byrjar å vekse ut, og fingrar og tær blir synlege.

Frå befruktning til og med veke 8 blir det ufødde barnet kalla eit embryo. Frå veke 8 og utover blir det kalla eit foster, fordi alle dei viktigaste organa no er anlagde og skal vidare modne og vekse.

Ved slutten av 1. trimester (veke 12) er fosteret omtrent 6 cm langt og veg rundt 18 gram. Alle organ er danna, sjølv om dei enno ikkje er fullt utvikla. Risikoen for spontanabort er størst i dette trimesteret.

2. trimester (veke 13--26)

I det andre trimesteret veks fosteret raskt og organa modnar vidare. Mange gravide opplever dette som den mest behagelege perioden av svangerskapet.

Fosteret byrjar å bevege seg meir aktivt, og rundt veke 18--20 kan mora vanlegvis kjenne dei første sparka. Hjartet slår kraftig og kan høyrast med stetoskop. Fosteret utviklar høyrsel og kan reagere på lydar, og auga kan oppfatte lys gjennom magen.

Huda blir dekt av eit tynt lag fine hår (lanugohår) og ei vernande feittaktig hinne (verniks). Fosteret byrjar å suge på tommelen, hikke og ha periodar med søvn og vakenheit.

Ved slutten av 2. trimester (veke 26) er fosteret omtrent 35 cm langt og veg rundt 800 gram. Lungene byrjar å produsere eit stoff som gjer at dei kan utvide seg (surfaktant), men dei er enno ikkje modne nok til å fungere sjølvstendig utanfor livmora.

3. trimester (veke 27--40)

I det siste trimesteret handlar det meste om modning og vekst. Fosteret legg på seg og byggjer opp eit lag med underhudsfeitt som er viktig for å halde kroppstemperaturen etter fødsel.

Lungene modnar vidare og førebur seg på å puste luft. Hjernen utviklar seg raskt, og fosteret får stadig meir regelmessige sove- og vakneperiodar. Det kan drøyme, reagere på stemmer det kjenner, og blinke med auga.

Rundt veke 36 snur dei fleste fostera seg slik at hovudet peikar nedover -- klar for fødsel. Plassen i livmora blir trong, og rørslene blir meir pressande og rullande enn dei store sparka frå tidlegare.

Ved veke 40 (termin) er barnet omtrent 50 cm langt og veg gjennomsnittleg 3--4 kg. Det er klart til å bli født. Nokre barn kjem litt før eller etter termin, og alt mellom veke 37 og 42 blir rekna som normal fødselstid.

Morkaka -- bindeleddet mellom mor og foster

Morkaka (placenta) er eit heilt spesielt organ som utviklar seg under svangerskapet. Den byrjar å danna seg allereie når det befrukta egget festar seg i livmorslimhinna, og er fullt utvikla rundt veke 12. Morkaka er det einaste organet i kroppen som er mellombels -- det blir danna for svangerskapet og blir støytt ut etter fødselen.

Morkaka sine funksjonar

Morkaka har fleire livsviktige funksjonar:

Oksygen og karbondioksid: Oksygenrikt blod frå morens blodårer går over til fosterets blod gjennom morkaka, medan karbondioksid frå fosteret blir sendt tilbake til morens blod for å pustast ut av lungene hennar. Fosteret pustar altså ikkje sjølv -- det er morkaka som fungerer som fosterets lunger.

Næringsstoff: Glukose, aminosyrer, vitamin, mineral og andre næringsstoff frå morens blod blir transporterte gjennom morkaka til fosteret. Det fosteret treng for å vekse, kjem altså frå maten mora et.

Avfallshandtering: Avfallsstoff frå fosterets stoffskifte, som urea, blir overført til morens blod gjennom morkaka og deretter fjerna av morens nyrer. Morkaka fungerer altså som fosterets nyrer.

Hormonproduksjon: Morkaka produserer hormon som er nødvendige for å halde ved like svangerskapet, mellom anna progesteron og østrogen. Desse hormona hindrar ny eggløysing og førebur kroppen på fødsel og amming.

Vern: Morkaka fungerer delvis som eit filter og kan hindre ein del bakteriar og skadelege stoff i å nå fosteret. Antistoff (immunstoff) frå mora kan gå over til fosteret og gi det eit visst vern mot infeksjonar. Men morkaka er ikkje eit perfekt filter -- alkohol, nikotin, mange legemiddel og enkelte virus kan passere gjennom.

Viktig prinsipp: Blodet blandar seg aldri

Eit viktig poeng er at morens blod og fosterets blod aldri blandar seg direkte. I morkaka ligg fosterets og morens blodårer svært tett inntil kvarandre, og stoffutvekslinga skjer gjennom tynne veggar mellom blodårene. Mor og foster kan til og med ha ulik blodtype.

Navlestrengen

Navlestrengen er forbindinga mellom fosteret og morkaka. Den er omtrent 50--60 cm lang og inneheld to arteriar og éi vene. Gjennom vena strøymer oksygenrikt blod og næring frå morkaka til fosteret, og gjennom arteriane strøymer blod med avfallsstoff tilbake frå fosteret til morkaka. Etter fødselen blir navlestrengen klipt over -- det som er igjen blir til navlen.

Fosterhinner og fostervatn

Fosteret er omgitt av fosterhinner som dannar ein nesten tett pose fylt med fostervatn. Fostervatnet har fleire oppgåver: det vernar fosteret mot støyt og slag, gir plass til rørsle, held temperaturen stabil og bidreg til at lungene og fordøyingssystemet utviklar seg normalt. Ved termin er det omtrent 0,5--1 liter fostervatn.

Tvillingar

Nokre gonger resulterer eit svangerskap i to barn i staden for eitt. Det finst to typar tvillingar som oppstår på heilt ulike måtar: einegga og toegga tvillingar.

Einegga tvillingar

Einegga tvillingar oppstår når eitt egg blir befrukta av éi sædcelle, men zygoten deler seg i to skilde celleklumpar i løpet av dei første dagane etter befruktning. Desse to celleklumpane utviklar seg til to separate foster.

Fordi dei to barna stammar frå nøyaktig same befrukta egg, har dei identisk DNA. Det betyr at einegga tvillingar alltid er av same kjønn, og dei liknar kvarandre svært mykje fysisk. Einegga tvillingar kan likevel utvikle nokre skilnader over tid på grunn av ulike miljøpåverknader.

Einegga tvillingar førekjem tilfeldig og er ikkje arveleg. Det blir fødd omtrent 3--4 einegga tvillingpar per 1000 fødslar, og denne raten er ganske lik over heile verda.

Avhengig av når delinga skjer, kan einegga tvillingar dele morkake eller ha kvar si. Dersom delinga skjer tidleg (dag 1--3), får dei kvar si morkake. Dersom delinga skjer seinare (dag 4--8), deler dei vanlegvis morkake men har kvar sin fostersekk.

Toegga tvillingar

Toegga tvillingar oppstår når to egg løysnar frå eggstokkane samtidig og blir befrukta av to forskjellige sædceller. Dette gir to zygotar som utviklar seg uavhengig av kvarandre.

Fordi dei stammar frå to forskjellige egg og to forskjellige sædceller, har toegga tvillingar ulikt DNA -- dei er genetisk like forskjellige som vanlege sysken. Dei kan difor vere av same eller ulikt kjønn og treng ikkje likne kvarandre spesielt mykje.

Toegga tvillingar har alltid kvar si morkake og kvar sin fostersekk.

Tendensen til å få toegga tvillingar er arveleg frå morsida. Nokre kvinner har ein genetisk tendens til dobbel eggløysing, altså at to egg løysnar i same syklus. Toegga tvillingar er vanlegare enn einegga og førekjem oftare hos kvinner over 35 år og ved assistert befruktning (IVF).

Fødsel

Etter omtrent 40 veker i livmora er barnet klart til å bli født. Fødselen er ein naturleg prosess som blir styrt av hormon, og den blir delt inn i tre fasar.

Når fødselen startar

Fødselen startar vanlegvis med rier -- regelmessige, kraftige samantrekkingar i livmora. Riene kjem med jamne mellomrom og blir gradvis sterkare og hyppigare. Mange opplever også at fosterhinna sprekk og fostervatnet renn ut -- dette blir kalla vassgang. Hos nokre startar vassgang før riene, hos andre skjer det undervegs i fødselen.

Hormonet oksytocin spelar ei nøkkelrolle i fødselen. Det stimulerer livmora til å trekkje seg saman, og jo sterkare samantrekkingane er, desto meir oksytocin blir frigjort. Dette gir ein sjølvforsterkande effekt som driv fødselen framover.

Fase 1: Opningsfasen

Opningsfasen er den lengste fasen og kan vare frå nokre timar til over eit døgn, spesielt ved første fødsel. I denne fasen arbeider riene med å opne livmorhalsen gradvis frå 0 til 10 cm. Livmorhalsen, som har vore lukka gjennom heile svangerskapet, må bli vid nok til at barnets hovud kan passere gjennom.

Riene kjem med stadig kortare mellomrom og blir sterkare. I byrjinga kan det gå 15--20 minutt mellom kvar ri, men mot slutten av opningsfasen kan dei kome kvart 2--3 minutt. Den fødande kan bruke pusteteknikkar og ulike stillingar for å handtere smertene, og mange vel smertelindring som lystgass eller epidural.

Fase 2: Utdrivingsfasen

Når livmorhalsen er fullt open (10 cm), byrjar utdrivingsfasen. No kan den fødande byrje å presse aktivt saman med riene for å hjelpe barnet ut. Barnets hovud passerer først gjennom fødselskanalen, etterfølgt av skuldrene og resten av kroppen.

Utdrivingsfasen varer vanlegvis frå 30 minutt til nokre timar. For førstegongsfødande tek det som regel lengre tid enn ved seinare fødslar. Når barnet er ute, blir navlestrengen klipt over. Barnet tek sitt første pust og byrjar å puste sjølvstendig.

Fase 3: Etterbyrden

Den tredje og siste fasen blir kalla etterbyrden. Omtrent 15--30 minutt etter at barnet er født, støyter livmora ut morkaka og fosterhinna. Dette skjer ved hjelp av nokre svake rier. Jordmor eller lege undersøkjer morkaka for å forsikre seg om at alt er kome ut, sidan restar av morkake kan føre til blødning eller infeksjon.

Keisarsnitt

Nokre gonger er det ikkje mogleg eller trygt å gjennomføre ein vaginal fødsel. Då blir det utført eit keisarsnitt -- eit kirurgisk inngrep der barnet blir teke ut gjennom eit snitt i magen og livmora. Keisarsnitt kan vere planlagt på førehand (til dømes dersom barnet ligg feil eller morkaka blokkerer fødselskanalen) eller akutt (dersom det oppstår komplikasjonar under fødselen).

I Noreg blir omtrent 16--17 % av alle barn fødde med keisarsnitt. Etter eit keisarsnitt treng mora lengre tid til å kome seg enn etter ein vaginal fødsel, sidan det er eit kirurgisk inngrep.

Oppsummering

I dette kapitlet har du lært om heile prosessen frå befruktning til fødsel:

- Befruktning skjer i egglederen når ei sædcelle smeltar saman med ei eggcelle og dannar ein zygote med 46 kromosom
- Kjønnet blir bestemt av sædcella: X-kromosom gir jente (XX), Y-kromosom gir gut (XY)
- Det befrukta egget vandrar til livmora og festar seg i livmorslimhinna etter 5--7 dagar (innfesting)
- 1. trimester (veke 1--12): Alle organ blir danna. Embryo blir foster ved veke 8. Ca. 6 cm ved veke 12
- 2. trimester (veke 13--26): Rask vekst, rørsler blir kjende, høyrsel blir utvikla. Ca. 35 cm ved veke 26
- 3. trimester (veke 27--40): Modning av lunger og hjerne, fosteret snur seg. Ca. 50 cm og 3--4 kg ved termin
- Morkaka transporterer oksygen, næring og avfallsstoff mellom mor og foster, og produserer hormon. Morens og fosterets blod blandar seg aldri direkte
- Navlestrengen koplar fosteret til morkaka med blodårer
- Einegga tvillingar oppstår frå éi befrukta eggcelle som deler seg -- identisk DNA, alltid same kjønn
- Toegga tvillingar oppstår frå to egg befrukta av to sædceller -- forskjellig DNA, kan ha ulikt kjønn
- Fødselen har tre fasar: opningsfasen (livmorhalsen opnar seg), utdrivingsfasen (barnet blir pressa ut) og etterbyrden (morkaka blir støytt ut)
- Keisarsnitt blir utført når vaginal fødsel ikkje er mogleg eller trygt