4.1 Norsk folkemusikk – slåtter, stev og ballade

Norsk folkemusikk -- slåttar, stev og ballade

Norsk folkemusikk er ein levande tradisjon med røter som strekkjer seg mange hundre år tilbake. Frå dei eldgamle balladane som vart sunge ved eldstaden, til springleikane som fekk folk til å danse på låvegolv, er folkemusikken ein viktig del av norsk kulturarv.

I dette kapittelet skal vi utforske dei viktigaste formene i norsk folkemusikk: slåttar, stev og ballader. Vi skal bli kjende med unike norske instrument som hardingfele og langspel, og forstå kvifor denne musikken framleis lever og utviklar seg i dag.

Slåttar -- den instrumentale tradisjonen

Ein slått er eit instrumentalt folkemusikkstykke, vanlegvis spelt på hardingfele eller vanleg fele. Slåttar er først og fremst dansemusikk, men finst òg som lyttemusikk (lydarslåttar).

Dei viktigaste danseslåttetypane er:

- Springar (òg kalla springleik): Blir dansa i tretakt med ein asymmetrisk rytme -- dei tre slaga i takta er ikkje like lange. Dette gir musikken ein karakteristisk «hoppande» kvalitet som er vanskeleg å notere nøyaktig og som skil norsk folkemusikk frå til dømes wienervals.
- Gangar: Ein rolegare dans i todelt takt, med ein jamn, gåande rytme.
- Halling: Ein kraftfull solodans for menn i todelt takt, kjend for akrobatiske spark mot eit tørkle halde opp av ei kvinne (hallingsparket).
- Rull: Ein livleg dans som finst i nokre tradisjonsbygder.

Kvar bygd og kvar dal har sine eigne slåttar med lokale særpreg. Ein springar frå Telemark låter annleis enn ein springar frå Valdres eller frå Sogn. Denne lokale variasjonen er noko av det mest fascinerande med norsk folkemusikk.

Slåttane har blitt overleverte frå spelemann til spelemann gjennom generasjonar. Nokre spelemenn har hatt legendarisk status, som Myllarguten (Torgeir Augundsson, 1801--1872) frå Telemark, som vart berømt for sitt virtuose hardingfelespel og som inspirerte komponisten Ole Bull.

Norske folkemusikkinstrument

Hardingfela er Noregs nasjonalinstrument og finst berre i norsk tradisjon. Ho skil seg frå vanleg fiolin ved at ho har fire eller fem understrengar (resonansstrengar) i tillegg til dei fire spelestrengane. Understrengane vibrerer med når ein speler og gir hardingfela sin karakteristiske, klangrike og rike lyd med overtonar. Hardingfela er rikt dekorert med intarsia (innlagt treverk), perlemorsinnlegg og vakre rosemønster.

Hardingfela blir tradisjonelt brukt i Vestlandsbygdene og Telemark, medan den vanlege fela (flatfela) blir brukt i Østerdalen, Gudbrandsdalen og Trøndelag.

Langspel er eit strengeinstrument som blir lagt på bordet eller i fanget og spelt med fingrar eller plekter. Det har ein langstrekt kropp og melodistrengar saman med bordunstrengar (strengar som gir ein vedvarande grunntone). Langspelet er eit av Noregs eldste instrument.

Munnharpe er eit lite metallinstrument som blir halde mot tennene. Spelaren slår an ei metalltunge og formar ulike tonar ved å endre forma på munnhola. Munnharpa har vore brukt i Noreg sidan mellomalderen.

Andre tradisjonelle instrument er bukkehorn (laga av geitehorn), lur (ein lang, svingande tretrompet) og seljefløyte (laga av selje- eller piletre om våren når barken slepper).

Stev og vokal folkemusikk

Stev er ei vokal folkemusikkform som er unik for Noreg. Eit stev er eit kort vers på fire linjer som blir sunge på ein fast melodi. Det finst to hovudtypar:

- Gamlestev (òg kalla nystev av nokre): Fire linjer med enderim, sunge på ein enkel, gjenkjenneleg melodi. Gamlestev er dei eldste og kan handle om alt frå kjærleik og sorg til humor og livsvisdom.
- Nystev: Òg fire linjer, men med ei friare form. Nystev vart ofte dikta spontant og brukt i «stevleik» -- ein slags musikalsk konkurranse der to eller fleire songarar bytte på å synge stev til kvarandre, gjerne med humoristisk eller flørtande innhald.

Ballader (mellomalderballader eller folkeviser) er lengre forteljande songar som handlar om dramatiske hendingar: kjærleik, svik, trolldom, riddarhistorier og overnaturlege vesen. Norske ballader deler mange trekk med skandinaviske ballader generelt og har blitt sunge sidan mellomalderen. Kjende ballader er «Draumkvedet» (ein visjon om livet etter døden), «Bendik og Årolilja» (ei tragisk kjærleikshistorie) og «Olav og Kari» (om trolldom).

Lokk og bådnlåt er andre vokale former: lokk er rop og melodiar brukte av budeiene (gjeterjentene) på setra for å kalle på dyra, medan bådnlåt er voggesongar.

Tradisjonskunst som stev og ballader vart i stor grad bevart takka vere innsamlarar som Ludvig Mathias Lindeman og Olea Crøger på 1800-talet, som reiste rundt og skreiv ned melodiar og tekstar frå folkemunne.

Folkemusikken lever vidare

Norsk folkemusikk er ikkje berre noko som tilhøyrer fortida. Landskappleiken (den nasjonale folkemusikkkonkurransen) samlar kvart år hundrevis av utøvarar som konkurrerer i spel, dans og kveding (tradisjonell song). Telemarkfestivalen i Bø og Førdefestivalen i Sogn og Fjordane er store folkemusikkfestivalar.

Moderne utøvarar som Annbjørg Lien (hardingfele), Sinikka Langeland (langspel) og Odd Nordstoga (vokal og fele) har ført norsk folkemusikk inn i nye samanhengar og til nytt publikum. Gåte og Wardruna blandar folkemusikk med rock og elektronica, medan Erlend Apneseth Trio utforskar grenselandet mellom folkemusikk og jazz.

Norsk folkemusikk har òg inspirert klassiske komponistar gjennom historia. Edvard Grieg brukte folkemelodiar og folkemusikken sin tonalitet i komposisjonane sine, og Johan Halvorsen arrangerte hardingfeleslåttar for orkester. Denne forbindinga mellom folkemusikk og kunstmusikk er ein raud tråd i norsk musikkhistorie.

Oppsummering

Norsk folkemusikk er ein rik tradisjon med røter mange hundre år tilbake. Den instrumentale tradisjonen er prega av slåttar -- dansemusikk som springar, gangar og halling -- spelt på instrument som hardingfele, vanleg fele og langspel. Hardingfela, med sine understrengar og vakre dekorasjonar, er Noregs nasjonalinstrument.

Den vokale tradisjonen inkluderer stev (korte firelinjers songar), ballader (lange forteljande songar frå mellomalderen) og lokk (gjeterviser). Folkemusikken har blitt overlevert munnleg gjennom generasjonar, med lokale variantar frå bygd til bygd.

I dag lever folkemusikken vidare gjennom Landskappleiken, festivalar og moderne utøvarar som blandar tradisjon med nye sjangrar. Norsk folkemusikk er ikkje eit museum -- han er ein levande, skapande tradisjon som framleis utviklar seg.