5.4 Impressionisme og tidlig 1900-tall

Impresjonisme og tidleg 1900-tal

Rundt 1890 byrja nokre komponistar å søkje etter noko heilt nytt. Dei ville bort frå dei store kjensleutbrota i romantikken og i staden skape musikk som var meir subtil -- som stemningar, fargar og inntrykk. Denne retninga vart kalla impresjonisme, etter dei franske målarane som på same tid skapte bilete med mjuke konturar og flytande fargar.

Samtidig var andre komponistar endå meir radikale. Dei ville sprengje grensene for tonaliteten fullstendig og skape musikk utan fast toneart -- atonalitet. Tidleg 1900-tal var ei tid med valdsam nytenking der gammalt og nytt kolliderte.

I dette kapittelet skal vi utforske desse spennande retningane og møte komponistane som forandra retninga til musikken i det 20. hundreåret.

Claude Debussy (1862--1918)

Claude Debussy er den viktigaste impresjonistiske komponisten, sjølv om han sjølv ikkje likte nemninga. Han vart fødd i Saint-Germain-en-Laye utanfor Paris og studerte ved Paris-konservatoriet.

Debussy revolusjonerte musikken ved å behandle lyd som fargar og stemningar i staden for som byggjesteinar i ei tradisjonell musikalsk form. Der romantikarane bygde opp spenning som leidde til eit klimaks, lét Debussy klangane flyte fritt, som skyformasjonar over himmelen.

Dei musikalske verkemidla hans:

- Heiltone-skalaen: Ein skala der alle trinna er like store (berre heile tonar), noko som gir ein svevande, orientalsk klang
- Parallelle akkordar: Akkordar som glir oppover eller nedover utan å følgje tradisjonelle harmonireglar
- Modale skalaer: Gamle kyrkjetoneartar og eksotiske skalaer frå Asia
- Klangfargar: Særleg bruk av orkesterinstrument for å skape nye lydbilete
- Uklare rytmer: Frie, flytande rytmer utan tydeleg puls

Dei mest kjende verka til Debussy:

- «Prélude à l'après-midi d'un faune» (Forspel til ein fauns ettermiddag, 1894) -- vert rekna som det første impresjonistiske orkesterverket. Ein draumande fløytemelodi over mjuke, skiftande klangar
- «Clair de lune» (Måneskin, 1905) -- eitt av dei mest elska pianostykka i verda, fullt av eterisk skjønnheit
- «La mer» (Havet, 1905) -- tre orkesterstykke som målar havet i ulike stemningar
- «Préludes» for piano -- 24 korte stykke med titlar som «Katedralen som sokk» og «Fotspor i snøen»

Maurice Ravel (1875--1937)

Maurice Ravel var den andre store franske komponisten i denne perioden. Han var ein meister i orkestrering -- kunsten å fordele musikk mellom dei ulike instrumenta i orkesteret for å skape rike klangfargar.

Ravel hadde ein meir presis og kontrollert stil enn Debussy. Der Debussy lét klangane flyte fritt, var musikken til Ravel ofte bygd med presisjonen til ein urmakar -- men med like vakre klangar.

Dei mest kjende verka til Ravel:

- «Boléro» (1928) -- eitt av dei mest spelte orkesterverka i historia. Ein enkel spansk-inspirert melodi vert gjenteken 18 gonger medan orkesteret gradvis vert bygd opp frå ei einaste lita virveltromme og solostemme til fullt orkester i fortissimo. Det er eit meisterleg eksempel på crescendo over eit heilt musikkstykke.
- «Daphnis et Chloé» (1912) -- ein ballett med noko av det mest fargerike orkesterarbeidet som finst
- Pianokonsert i G-dur (1931) -- påverka av jazz og spansk musikk

Ravel var òg ein briljant arrangør. Orkestreringa hans av «Bilete frå ei utstilling» av Mussorgskij (opphavleg for piano) er i dag meir kjend enn originalen.

Atonalitet og revolusjonen i musikken

Medan Debussy og Ravel mjuka opp tonaliteten med dei draumande klangane sine, gjekk andre komponistar endå lenger. Den austerrikske komponisten Arnold Schönberg (1874--1951) utvikla atonalitet -- musikk heilt utan fast toneart.

I tradisjonell musikk (tonal musikk) har alle melodiar og akkordar eit «heim» -- ein grunntone som alt forheld seg til. Atonalitet fjernar dette heimen fullstendig. Resultatet kan høyrast forvirrande og ubehageleg ut for uvande øyrer, men det opnar òg for heilt nye musikalske uttrykk.

Schönberg utvikla seinare tolvtoneteknikken (serialismen): ein komposisjonsmetode der alle 12 tonar i den kromatiske skalaen vert brukte i ei bestemt rekkjefølgje (ei tonerekkje) før nokon tone vert gjenteken. Dette var eit forsøk på å skape eit nytt system for musikk utan tonalitet.

Schönberg og elevane hans Alban Berg og Anton Webern vert kalla den andre wienerskulen (den første var Haydn, Mozart og Beethoven).

Ein annan viktig nyskapande komponist var Igor Stravinskij (1882--1971). Balletten hans «Vårofferet» (Le sacre du printemps, 1913) sjokkerte publikum ved premieren i Paris med dei ville rytmene, dissonante akkordane og rå energien sin. Folk bua, og det oppstod nesten opptøyar i salen! I dag vert verket rekna som eitt av dei viktigaste verka på 1900-talet.

Vegen vidare -- mangfaldet i musikken

Det tidlege 1900-talet var ein periode med ekstrem nyskaping i musikk. Mange ulike retningar eksisterte side om side:

- Impresjonisme (Debussy, Ravel): Draumande stemningar og klangfargar
- Ekspresjonisme (Schönberg): Ekstreme kjensleuttrykk gjennom atonalitet
- Neoklassisisme: Tilbake til formene i barokken og klassisismen, men med moderne tonespråk (Stravinskij i mellomperioden sin, Sergej Prokofjev)
- Nasjonale retningar heldt fram i mange land
- Jazz byrja å påverke klassiske komponistar (Gershwin, Ravel)

Samtidig skjedde det noko heilt anna utanfor konsertsalane. I USA voks blues og jazz fram som heilt nye musikkformer, fødde ut av afroamerikansk kultur. Teknologiske oppfinningar som fonografen (platespelaren) og radioen forandra korleis folk høyrde på musikk. Musikken var ikkje lenger noko du berre kunne oppleve live -- han kunne no spelast inn og nå millionar av menneske.

Denne overgangen -- frå kunsten i konsertsalen til underhaldninga i massemediet -- la grunnlaget for den populærmusikken vi skal utforske i neste seksjon.

Oppsummering

Rundt 1890 oppstod impresjonismen i musikk, representert ved Debussy og Ravel. Impresjonistisk musikk skapte draumande stemningar gjennom eksotiske skalaer, parallelle akkordar og rike klangfargar. «Clair de lune» av Debussy og «Boléro» av Ravel er blant dei mest kjende verka.

På tidleg 1900-tal braut Schönberg med tonaliteten og skapte atonal musikk og tolvtoneteknikken. Stravinskij sjokkerte publikum med «Vårofferet» (1913), med dei ville rytmene og dissonante klangane sine.

Dette var ei tid med mange parallelle retningar -- impresjonisme, ekspresjonisme, neoklassisisme og nasjonale tradisjonar levde side om side. Samtidig voks nye musikkformer som jazz og blues fram, og nye medium som fonografen og radioen forandra korleis musikk vart spreidd og opplevd.