5.3 Romantikken – Grieg og den nasjonale tonen

Romantikken -- Grieg og den nasjonale tonen

I første halvdel av 1800-talet feidde ei ny bølgje gjennom europeisk kunst og musikk: romantikken. Der wienerklassisismen hadde søkt balanse og klarheit, ville romantikarane uttrykkje sterke kjensler, lengt, natur og fantasi. Musikken vart meir personleg, meir dramatisk og meir fargerik enn nokon gong før.

Romantikken var òg ei tid da nasjonale kjensler blømde over heile Europa. Komponistar i land som Noreg, Finland, Tsjekkia og Russland byrja å bruke folkemusikk og nasjonale motiv i kunsten sin -- dette vert kalla nasjonalromantikk. I Noreg vart Edvard Grieg den store nasjonalromantiske komponisten som gav norsk musikk ein plass på verdsscenen.

I dette kapittelet skal vi utforske musikken i romantikken, bli kjende med viktige komponistar, og lære om livet og musikken til Grieg.

Musikalske kjenneteikn ved romantikken

Romantisk musikk skil seg frå klassisismen på fleire måtar:

- Sterke kjensler: Musikken uttrykkjer lengt, kjærleik, sorg, naturopplevingar og draumar
- Rikare harmoni: Komponistane brukte fleire og meir uventa akkordar for å skape nye klangar
- Større orkester: Orkesteret voks kraftig med fleire instrument og nye klangfargar
- Friare form: Musikken følgde ikkje alltid dei faste formene frå klassisismen
- Programmusikk: Musikk som fortel ei historie eller målar eit bilete, med titlar som forklarer innhaldet
- Virtuositet: Teknisk briljante solistar vart dyrka som stjerner

Blant dei store romantiske komponistane finn vi:

- Franz Schubert (1797--1828) -- meisteren i lieder (kunstsongar) som foreina poesi og musikk
- Frédéric Chopin (1810--1849) -- «pianisten blant komponistar» som skreiv nesten utelukkande for piano
- Robert Schumann (1810--1856) og Clara Schumann (1819--1896) -- eit komponist- og pianistektepar
- Franz Liszt (1811--1886) -- ein feira virtuos som fann opp det symfoniske diktet
- Johannes Brahms (1833--1897) -- meister i symfoniar og kammermusikk
- Pjotr Tsjajkovskij (1840--1893) -- kjend for ballettmusikk som Svanesjøen og Nøtteknekkaren

Nasjonalromantikken

1800-talet var ei tid med sterke nasjonale kjensler i Europa. Mange land kjempa for sjølvstende og eigen identitet. I musikken gav dette seg utslag i nasjonalromantikken -- ei retning der komponistar brukte folkemusikken, språket og kulturen til landet sitt som inspirasjon for kunstmusikk.

Nasjonalromantikken var særleg sterk i land som:

- Noreg: Edvard Grieg brukte norske folkemusikkmotiv
- Finland: Jean Sibelius (1865--1957) skapte nasjonale verk som Finlandia
- Tsjekkia: Bedrich Smetana (1824--1884) skreiv Mitt fedreland (Má vlast) med det berømte symfoniske diktet Moldau
- Russland: «Dei fem» -- ei gruppe komponistar som inkluderte Mussorgskij, Rimskij-Korsakov og Borodin -- brukte russisk folkemusikk

Ideen var at musikk kunne uttrykkje sjela og identiteten til eit folk. I Noreg var dette særleg viktig fordi landet var i union med Sverige (1814--1905). Norsk kunst og musikk vart ein måte å vise at Noreg hadde ein eigen kultur verdig ein sjølvstendig nasjon.

Edvard Grieg (1843--1907)

Edvard Grieg er den mest kjende komponisten i Noreg og ein av dei viktigaste representantane for den nasjonalromantiske retninga i europeisk musikk. Han vart fødd i Bergen den 15. juni 1843. Mora, som var pianistinne, gav han dei første pianoleksjonane.

Som 15-åring reiste Grieg til Leipzig i Tyskland for å studere ved det berømte konservatoriet der. Han fekk ei grundig musikkutdanning, men det var møtet med den norske komponisten Rikard Nordraak (som skreiv melodien til nasjonalsongen) som gav han retninga. Nordraak inspirerte Grieg til å skape ein norsk musikk basert på tonespråket i folkemusikken.

Grieg slo seg ned i Bergen og komponerte musikk som blanda europeisk kunstmusikktradisjon med norske folkemusikkelement. Han brukte modale toneartar (toneartar frå folkemusikken som skil seg frå dur og moll), karakteristiske rytmer frå norske folkedansar som springar og halling, og melodiar inspirerte av norsk natur og folkeliv.

Nokre av dei mest kjende verka til Grieg:

- Peer Gynt-suitane (1875/1891) -- musikk til skodespelet til Henrik Ibsen, med satsar som «Morgonstemning», «I Dovregubbens hall», «Åses død» og «Anitras dans»
- Pianokonsert i a-moll (1868) -- eitt av dei mest spelte pianokonsertstykka i verda, med ei dramatisk opning som er umiddelbart gjenkjenneleg
- Holberg-suiten (1884) -- ein suite for strykeorkester inspirert av barokkstil
- Lyriske stykke -- 66 korte pianostykke samla i ti hefte, inkludert «Brudemarsj» og «Vektarsong»
- Slåttar, op. 72 -- arrangement av norske hardingfeleslåttar for piano

Grieg budde store delar av livet på Troldhaugen utanfor Bergen, som i dag er museum. Han vart berømt i heile Europa og vart nær venn med komponistar som Tsjajkovskij og Brahms.

Arven og betydninga til romantikken

Romantikken forandra musikken for alltid. Mange av dei tinga vi i dag tek for gitt -- at musikk uttrykkjer kjensler, at komponistar er kreative kunstnarar, at eit orkester kan måle bilete med lyd -- stammar frå romantikken.

For Noreg var nasjonalromantikken særleg viktig. I ei tid da Noreg var i union med Sverige og kjempa for sjølvstende, vart kunst og musikk ein måte å vise norsk identitet på. Grieg beviste at eit lite land i utkanten av Europa kunne bidra med noko unikt og verdifullt til musikkarven i verda. Musikken hans inspirerte generasjonar av norske musikarar og er framleis ei kjelde til stoltheit.

I dag kan vi høyre innverknaden frå romantikken i filmmusikk, i musikalstilar og i populærmusikk. Dei store, kjensleladde orkestersoundtracka i filmar av komponistar som John Williams og Hans Zimmer byggjer direkte på tradisjonane i romantikken. Og «I Dovregubbens hall» av Grieg dukkar stadig opp i filmar, reklamar og popkultur -- eit bevis på at musikken i romantikken lever vidare.

Oppsummering

Romantikken (ca. 1820--1900) var ein epoke prega av sterke kjensleuttrykk, rikare harmoni, større orkester og programmusikk. Store romantiske komponistar inkluderer Schubert, Chopin, Liszt, Brahms og Tsjajkovskij.

Nasjonalromantikken var ei retning der komponistar brukte folkemusikken til landet sitt som inspirasjon. I Noreg var Edvard Grieg den store nasjonalromantikaren. Han blanda norsk folkemusikk med europeisk kunstmusikktradisjon og skapte verk som Peer Gynt-suitane, Pianokonsert i a-moll og Lyriske stykke. Grieg sette Noreg på det musikalske verdskartet.

Arven frå romantikken lever vidare i dagens filmmusikk, musikalar og populærmusikk. Ideen om at musikk skal uttrykkje kjensler og fortelje historier stammar i stor grad frå denne epoken.