5.1 Musikkens røtter – antikken og middelalderen

Røtene til musikken -- antikken og mellomalderen

Musikk har følgt menneska sidan tidenes morgon. Allereie i steinalderen laga folk enkle fløyter av dyrebein, og rytmiske lydar har vore ein del av ritual og fellesskap i tusenvis av år. Men det var i Hellas i antikken at musikken for første gong vart studert som ein vitskap, og det var i klostera i mellomalderen at det europeiske notesystemet vart utvikla.

I dette kapittelet skal vi reise tilbake til røtene til musikken. Vi skal sjå korleis dei gamle grekarane tenkte om musikk, korleis den kristne kyrkja forma musikktradisjonen i Europa, og korleis trubadurane bar musikk ut av kyrkjene og inn i kvardagslivet. Denne historia er grunnlaget for all den musikken vi høyrer i dag -- frå klassisk musikk til pop og rock.

Musikk i antikken

I det gamle Hellas (ca. 800 f.Kr.--300 f.Kr.) hadde musikk ein heilt spesiell plass i samfunnet. Grekarane meinte at musikk hadde kraft til å påverke kjensler, moral og til og med helse hos menneske. Filosofen Pythagoras (ca. 570--495 f.Kr.) oppdaga at musikalske intervall kunne skildrast med matematiske forholdstal. Han fann ut at ein streng som er halvparten så lang som ein annan, gir ein tone som er nøyaktig ein oktav høgare. Dette var ei revolusjonerande oppdaging som knytte musikk og matematikk saman.

Platon (ca. 428--348 f.Kr.) meinte at visse typar musikk kunne gjere menneske modige og dydige, medan annan musikk kunne gjere dei slappe og umoralske. Han ville at staten skulle kontrollere kva for musikk som vart spelt! Aristoteles (384--322 f.Kr.) var meir open og meinte at musikk kunne brukast til underhaldning, utdanning og reinsing av kjensler.

Dei viktigaste instrumenta i antikken var lyren (eit strengeinstrument som minner om ei lita harpe), kitharaen (eit større strengeinstrument) og aulosen (eit blåseinstrument med dobbelt rørblad, litt som ein moderne obo). Musikk vart framført ved religiøse seremoniar, teaterstykke, idrettskonkurransar og festar.

Gresk musikk var einstemmig, det vil seie at alle song eller spelte den same melodien. Dei brukte ulike modi (toneartar) som dei gav namn etter greske folkegrupper -- dorisk, frygisk, lydisk og andre. Kvar modus vart knytt til bestemte kjensler og stemningar.

Gregoriansk song -- musikken til kyrkja

Da Romarriket fall på 400-talet, vart den kristne kyrkja den viktigaste institusjonen i Europa. Kyrkja trong musikk til gudstenestene sine, og over fleire hundre år utvikla det seg ein eigen kyrkjeleg songtradisjon som vi kallar gregoriansk song (òg kalla gregorianikk).

Namnet kjem frå pave Gregor I (ca. 540--604), som ifølgje tradisjonen samla og organiserte songane til kyrkja. Forsking har derimot vist at den gregorianske songen utvikla seg over ein lang periode og ikkje vart skapt av éin einskild person.

Gregoriansk song har nokre tydelege kjenneteikn:

- Han er einstemmig -- alle syng den same melodien i unison
- Han vert sungen a cappella (utan instrument)
- Han er på latin (det offisielle språket til kyrkja)
- Melodiane er rolege, bølgjande og meditative
- Det er ingen fast takt eller puls slik vi kjenner det frå moderne musikk

Munkane i klostera song gregoriansk song opptil åtte gonger om dagen som ein del av tidebønnene. Denne musikken skapte ei andaktsfull stemning og var meint å løfte sinnet mot Gud. For å kunne hugse og føre vidare songane utvikla munkane det som til slutt vart til notesystemet vårt. Munken Guido frå Arezzo (ca. 991--1033) vert rekna som faren til notesystemet -- han innførte notelinjer og gav tonane namn (do, re, mi, fa, sol, la).

Musikk i mellomalderen utanfor kyrkja

Medan munkane song gregoriansk i klostera, fanst det òg ein rik musikktradisjon utanfor veggene til kyrkja. Frå rundt 1100-talet oppstod trubadurane i Sør-Frankrike -- diktar-musikarar frå adelen som song kjærleikssongar, riddarballadar og politiske viser. Dei song på folkespråket (provençalsk), ikkje på latin, og akkompagnerte seg sjølve på strengeinstrument som lutt og fele.

Tradisjonane til trubadurane spreidde seg nordover i Europa, der dei vart kjende som trouvèrar (Nord-Frankrike) og minnesongarar (Tyskland). I Norden utvikla det seg eigne ballade- og visetradisjonar. Trubadurane var viktige fordi dei viste at musikk ikkje berre var for kyrkja -- han kunne òg handle om kjærleik, natur, politikk og kvardagsliv.

Ein av dei mest kjende trubadurane var Bernart de Ventadorn (ca. 1130--1190), som skreiv vakre kjærleikssongar. Blant minnesongarane var Walther von der Vogelweide (ca. 1170--1230) særleg berømt.

På 1100- og 1200-talet skjedde det òg noko revolusjonerande i kyrkjemusikken: fleirstemmigheit (polyfoni) vart utvikla. Ved katedralen Notre-Dame i Paris arbeidde komponistar som Léonin og Pérotin med å leggje nye stemmer oppå dei gregorianske melodiane. Dette var starten på den europeiske harmoniske tradisjonen som til slutt førte til akkordar, orkestermusikk og all den harmonien vi høyrer i musikk i dag.

Vanlege instrument i mellomalderen var lutten (strengeinstrument), fela (forløpar til fiolinen), skalmeien (blåseinstrument), dreieleiren (mekanisk strengeinstrument) og ulike typar trommer og fløyter.

Kva musikken betydde i antikken og mellomalderen

Når vi ser tilbake på antikken og mellomalderen, kan vi trekkje ut nokre viktige utviklingslinjer som forma all seinare musikk:

Frå antikken arva vi ideen om at musikk følgjer matematiske lover, og at musikk kan påverke kjenslene til menneske. Dei greske modiane lever vidare i dur- og mollskalaen vår.

Frå mellomalderen arva vi:
- Notesystemet -- utan oppfinninga til Guido frå Arezzo ville vi ikkje kunna skrive ned musikk
- Fleirstemmigheit -- ideen om at fleire melodiar kan klinge saman, noko som er grunnlaget for all harmoni og akkordbruk
- Verdsleg musikk -- trubadurane viste at musikk kan handle om alt mogleg, ikkje berre religion

Desse utviklingslinjene er som røter i eit stort tre. Utan dei ville ikkje barokk, klassisisme, romantikk, jazz, rock eller pop eksistert slik vi kjenner dei i dag. Musikkhistoria handlar om korleis menneske i ulike tider har funne nye måtar å uttrykkje seg på gjennom lyd -- og kvar periode byggjer vidare på det som kom før.

Oppsummering

Historia til musikken strekkjer seg tilbake til dei tidlegaste menneskelege sivilisasjonane. I Hellas i antikken studerte filosofar som Pythagoras, Platon og Aristoteles musikk som vitskap og meinte han hadde kraft til å forme menneske. Musikken var einstemmig og vart framført med instrument som lyre og aulos.

I mellomalderen vart den gregorianske songen den dominerande musikkforma i Europa -- einstemmig, a cappella kyrkjesong på latin. Guido frå Arezzo utvikla notesystemet som vi framleis brukar. Trubadurane bar musikk ut av kyrkja og song om kjærleik og kvardagsliv på folkespråket.

Den kanskje viktigaste utviklinga i mellomalderen var overgangen frå einstemmig til fleirstemmig musikk. Denne revolusjonen la grunnlaget for heile den vestlege musikktradisjonen -- frå barokken og klassisismen til romantikken og moderne musikk.