6.2 Matsikkerhet og sult

Matsikkerheit og svolt

I ei verd som produserer nok mat til alle, svelt likevel over 700
millionar menneske. Korleis er det mogleg? Svaret handlar ikkje berre om
mangel på mat, men om fordeling, fattigdom, konfliktar og klimaendringar.

I dette kapitlet utforskar vi kva matsikkerheit tyder, kvifor svolt
framleis er eit stort problem, og kva FN og verdssamfunnet gjer for
å kjempe mot det. Vi ser òg på korleis du som forbrukar kan påverke
matproduksjonen gjennom vala dine.

Svolt i verda

Omfanget:
- Ca. 735 millionar menneske lid av kronisk svolt (2023-tal)
- Ca. 2,4 milliardar menneske opplever moderat til alvorleg matusikkerheit
- Afrika sør for Sahara og Sør-Asia er hardast ramma
- Talet på dei som svelt har auka dei siste åra, mellom anna på grunn av
pandemien, klimaendringar og konfliktar

Typar feilernæring:
- Underernæring -- for lite mat og kaloriar
- Mikronæringsstoffmangel -- mangel på vitamin og mineral
("skjult svolt")
- Overvekt og feitme -- for mykje kaloriar, ofte frå bearbeidd mat

Det er eit paradoks at alle tre formene for feilernæring kan eksistere
i same land, og nokre gonger i same hushald.

Årsaker til svolt:

1. Fattigdom -- den viktigaste årsaka. Mange har ikkje råd til mat
sjølv om ho er tilgjengeleg.
2. Konfliktar og krig -- øydelegg jordbruk, infrastruktur og
matforsyning. Blir nokre gonger brukt som våpen.
3. Klimaendringar -- tørke, flaum og ekstremvêr øydelegg avlingar.
4. Urettferdig fordeling -- nok mat blir produsert globalt, men ho
er skeivt fordelt.
5. Svake institusjonar -- korrupsjon, mangel på infrastruktur og
dårleg styring hindrar mattilgang.

FNs berekraftsmål og mat

I 2015 vedtok medlemslanda i FN 17 berekraftsmål som skal nåast innan 2030.
Fleire av måla handlar direkte eller indirekte om mat.

Mål 2: Utrydde svolt
Dette målet har følgjande delmål:
- Sikre at alle har tilgang til trygg og næringsrik mat
- Utrydde alle former for feilernæring
- Doble produktiviteten til småbønder
- Sikre berekraftige matsystem
- Bevare genetisk mangfald i matplantar og husdyr

Andre relevante mål:
- Mål 1: Utrydde fattigdom -- fattigdom er hovudårsaka til svolt
- Mål 12: Ansvarleg forbruk og produksjon -- redusere matsvinn og
sikre berekraftig produksjon
- Mål 13: Stoppe klimaendringane -- klimaendringar trugar
matproduksjonen
- Mål 14: Livet i havet -- berekraftig fiskeri
- Mål 15: Livet på land -- berekraftig jordbruk og skogbruk

Status i 2025:
Verdssamfunnet ligg ikkje an til å nå mål 2 innan 2030. Talet på
dei som svelt har faktisk auka sidan 2015. Pandemien, klimaendringar og
konfliktar har sett framgangen tilbake.

Matsikkerheit og beredskap i Noreg

Noreg er eit av dei rikaste landa i verda og har generelt god matsikkerheit.
Men vi er òg sårbare.

Norsk sjølvforsyningsgrad:
- Noreg produserer ca. 40-50% av maten vi et (målt i kaloriar)
- Vi er sjølvforsynte med fisk, lam/sau, mjølk og noko korn
- Vi importerer mykje frukt, grønsaker, korn, ris, soya og tropiske
produkt

Sårbarheit:
- Noreg er avhengig av import for å brødfø befolkninga
- Klimaendringar kan påverke norsk jordbruk (både positivt og negativt)
- Globale forsyningskriser kan ramme Noreg
- Pandemien viste kor viktige robuste matforsyningskjeder er

Beredskap:
- Noreg hadde tidlegare store kornlager som beredskap
- Lagra blei avvikla på 2000-talet, men det blir no diskutert om dei
bør gjenopprettast
- Norsk jordbruk blir rekna som viktig for nasjonal beredskap
- Fiskeria gjev Noreg ein betydeleg eksport av sjømat

Matvareberedskap handlar om:
1. Evne til å produsere mat nasjonalt
2. Lager av kritiske matvarer
3. Robuste forsyningskjeder
4. Diversifiserte importkjelder

Forbrukarmakt -- vala dine betyr noko

Som forbrukar har du makt til å påverke matproduksjonen gjennom
vala dine. Når nok forbrukarar etterspør bestemte produkt, tilpassar
produsentane seg.

Døme på forbrukarmakt i praksis:

Økologisk mat:
- Auka etterspurnad frå forbrukarar har ført til at butikkane tilbyr
fleire økologiske produkt
- Fleire bønder har lagt om til økologisk produksjon

Fairtrade:
- Forbrukarar som vel Fairtrade-produkt bidreg til betre vilkår
for bønder i utviklingsland
- Omsetninga av Fairtrade-produkt i Noreg har auka kraftig

Dyrevelferd:
- Etterspurnad etter frittgåande egg førte til at butikkane fasa
ut egg frå burhøner
- Fokus på dyrevelferd har ført til strengare reglar

Plantebasert:
- Auka interesse for plantebasert mat har ført til eit enormt utval
av nye produkt i butikkane

Kva kan du gjere?
1. Vel produkt med sertifiseringsmerke (Fairtrade, Debio, MSC)
2. Kjøp norsk og lokalt når det er mogleg
3. Reduser matsvinn
4. Et meir sesongbasert
5. Snakk med familie og venner om medvitne matval
6. Bruk sosiale medium for å etterspørje betre alternativ

Oppsummering

- Matsikkerheit tyder at alle har tilgang til nok, trygg og næringsrik mat.
Over 700 millionar menneske manglar dette i dag.
- Fattigdom er den viktigaste årsaka til svolt. Andre årsaker er
konfliktar, klimaendringar og urettferdig fordeling.
- FNs berekraftsmål 2 handlar om å utrydde svolt innan 2030, men
verda ligg ikkje an til å nå dette målet.
- Sjølvforsyningsgraden til Noreg er ca. 40-50%, og vi er avhengige av
import for ein stor del av maten.
- Forbrukarmakt tyder at vala dine som forbrukar påverkar kva som
blir produsert og korleis. Etterspurnad etter økologisk, Fairtrade og
plantebasert mat har allereie ført til endringar i marknaden.