5.1 Matsvinn

Matsvinn

Kvart år blir det kasta enorme mengder mat i Noreg og i verda. Mat som kunne vore eten, hamnar i søppelet i staden for på tallerkenen. Dette kallar vi matsvinn. Matsvinn er eit stort problem fordi det sløser med ressursar, bidreg til klimagassutslepp og kostar oss mykje pengar.

I dette kapittelet skal du lære kva matsvinn er, kvifor det oppstår, og kva du kan gjere for å redusere det. Du skal òg lære om haldbarheitsdatoar, FIFO-prinsippet og korleis restemat kan bli til nye, gode måltid.

Matsvinn i Noreg og verda

I Noreg blir det kasta over 400 000 tonn etande mat kvart år. Det tilsvarar omtrent 75 kilo per person. Ein gjennomsnittleg norsk familie kastar mat for mellom 5000 og 6000 kroner i året. Globalt blir omtrent ein tredjedel av all mat som blir produsert kasta, medan samtidig hundrevis av millionar menneske lid av svolt.

Kvar oppstår matsvinnet?

Matsvinn skjer i alle ledd av matkjeda:

- Produksjon og jordbruk: Grønsaker og frukt som ikkje oppfyller krav til storleik og utsjånad, blir kasta.
- Industri og foredling: Mat går tapt under bearbeiding og pakking.
- Butikk og daglegvare: Varer som nærmar seg utløpsdato, kan bli kasta.
- Storhushaldning: Kantiner, restaurantar og hotell kastar mat som ikkje blir seld.
- Hushaldning: Den største kjelda til matsvinn i Noreg. Vi kastar mest brød, frukt og grønsaker, middagsrestar og meieriprodukt.

Konsekvensar av matsvinn:

- Klimapåverknad: Når mat blir produsert, blir det brukt vatn, energi og areal. Alt dette går til spille når maten blir kasta. I tillegg gir mat som rotnar på søppelfyllingar utslepp av metan, ein kraftig klimagass.
- Økonomisk tap: Familiar bruker unødvendig mykje pengar på mat som aldri blir eten.
- Etisk problem: Det er urettferdig at vi kastar mat når mange menneske manglar nok mat.
- Ressurssløsing: Vatn, jord og energi som vart brukt til å produsere maten, går tapt.

Haldbarheitsdatoar

Ei viktig årsak til matsvinn er at mange kastar mat basert på datoen på pakka utan å bruke sansane sine. Det finst to typar haldbarheitsdatoar i Noreg, og det er viktig å forstå skilnaden:

"Siste forbruksdag" (bruk innan)
Denne datoen finst på lettøydelege varer som fersk kylling, kjøtdeig og ferske reker. Etter denne datoen kan maten vere helsefarleg. Du bør ikkje ete matvarer etter siste forbruksdag.

"Best før" (best før-dato)
Denne datoen finst på dei fleste matvarer som egg, meieriprodukt, hermetikk og tørrvarer. Best før tyder at produsenten garanterer at kvaliteten er på sitt beste før denne datoen. Maten kan framleis vere heilt fin å ete etter best før-datoen, men kvaliteten kan vere noko redusert (til dømes kan brødet vere litt tørt).

Bruk sansane dine!

Før du kastar mat som har gått ut på best før-dato, bruk sansane:

1. Sjå: Ser maten normal ut? Ingen mugg eller misfarging?
2. Lukt: Luktar han normalt? Inga sur eller rar lukt?
3. Smak: Smakar han normalt? (Berre viss han ser og luktar bra)

Viss maten ser, luktar og smakar bra, er han truleg trygg å ete, sjølv om best før-datoen har passert.

FIFO-prinsippet

FIFO står for First In, First Out, som tyder "først inn, først ut". Dette er eit viktig prinsipp for å redusere matsvinn både heime og i profesjonelle kjøkken.

Slik fungerer FIFO:

1. Når du set nye varer inn i kjøleskapet eller skapet, set du dei bakarst.
2. Dei eldste varene, som vart kjøpte først, står framst.
3. Du bruker alltid varene som står framst først, fordi dei har kortast haldbarheit.

Dette prinsippet blir brukt i alle profesjonelle kjøkken, restaurantar og daglegvarebutikkar. På skulen i mat og helse-timen bruker vi òg FIFO når vi organiserer kjøleskapet.

Eksempel på FIFO heime:

Du har ein kartong mjølk i kjøleskapet med best før 15. mars. Du kjøper ein ny kartong med best før 22. mars. Den nye kartongen blir sett bakarst, og du bruker opp han som går ut 15. mars først.

Tips for god oppbevaring:

- Hald kjøleskapet på 4 grader eller kaldare
- Oppbevar rå mat (som kjøt) nedst i kjøleskapet så han ikkje dryp på andre varer
- Bruk lufttette boksar til restar
- Frys ned mat du ikkje rekk å bruke før han går ut
- Hald orden i skuffer og skap slik at du ser kva du har

Restemat - frå restar til nye måltid

Ein av dei beste måtane å redusere matsvinn på er å bruke restane frå måltidet til å lage ny og god mat. Restemat treng ikkje vere keisamt - det kan faktisk bli nokre av dei beste måltida!

Gode resterettar:

- Steikt ris: Bruk risen frå i går med grønsaker, egg og soyasaus.
- Wraps og quesadillas: Fyll med restar av kjøt, grønsaker og ost.
- Suppe: Kok grønsaker som byrjar å bli slappe, med buljong.
- Omelett: Legg i restegrønsaker, ost og skinke.
- Pai eller grateng: Bland restar med egg og fløyte i ei form.
- Smoothie: Bruk frukt som er overmoden - ho er ekstra søt og perfekt i smoothie.
- Brødsmular: Tørt brød kan rivast til brødsmular som blir brukte til panering.

Triks for å redusere matsvinn:

1. Planlegg måltida: Lag ein vekeplan og handleliste før du går i butikken.
2. Handle smart: Ikkje handle når du er svolten, og følg handlelista.
3. Lag rette porsjonar: Lær deg kor mykje du og familien et.
4. Frys ned: Mat du ikkje rekk å ete, kan frysast ned før han går ut.
5. Bruk appar: Det finst appar som Too Good To Go der du kan kjøpe mat butikkar elles ville kasta.
6. Del med andre: Har du for mykje mat, del med naboar eller vener.

Oppsummering

- Matsvinn er etande mat som blir kasta i staden for å bli eten. I Noreg blir det kasta over 400 000 tonn mat årleg.
- Matsvinn er eit problem for klima (klimagassutslepp), økonomi (bortkasta pengar) og etikk (mange manglar mat).
- Best før-dato tyder at maten har best kvalitet før datoen, men kan ofte etast etter. Siste forbruksdag tyder at maten kan vere helsefarleg etter datoen.
- FIFO (First In, First Out) tyder at du bruker den eldste maten først. Nye varer blir sette bakarst.
- Restemat er ein framifrå måte å redusere matsvinn på. Restar kan bli til nye, gode rettar som steikt ris, suppe, wraps og smoothie.
- Du kan redusere matsvinn ved å planleggje måltid, handle smart, oppbevare mat rett og bruke sansane før du kastar mat.