2.2 Bærekraftig mat

Matproduksjon står for om lag ein fjerdedel av klimagassutsleppa i verda. Ved å gjere bevisste val om kva vi et, kan vi bidra til ei meir berekraftig framtid - både for planeten og for komande generasjonar.

Ulike matvarer har svært ulikt klimaavtrykk. Her er nokre døme på CO2-utslepp per kilo mat:

Høgt klimaavtrykk:
- Storfekjøt: ca. 26 kg CO2
- Lammekjøt: ca. 22 kg CO2
- Ost: ca. 13 kg CO2

Middels klimaavtrykk:
- Svinekjøt: ca. 5 kg CO2
- Kylling: ca. 4 kg CO2
- Egg: ca. 3 kg CO2

Lågt klimaavtrykk:
- Fisk: ca. 2-3 kg CO2
- Mjølk: ca. 1 kg CO2
- Bønner og linser: ca. 0,5 kg CO2
- Grønsaker: ca. 0,2-0,5 kg CO2

Kvifor er storfekjøt verst?
- Kyr rapar metan (ein kraftig klimagass)
- Krev mykje fôr og vatn
- Krev store landområde

Du treng ikkje bli vegetarianar for å ete meir berekraftig. Her er nokre enkle endringar:

1. Et meir plantebasert
- Ha nokre kjøtfrie dagar i veka
- Byt ut noko kjøt med belgfrukter
- Prøv plantebaserte alternativ

2. Vel berekraftig protein
- Kylling og svin framfor storfe
- Fisk og sjømat (sjå etter MSC-merket)
- Belgfrukter: bønner, linser, erter

3. Et sesongbasert og lokalt
- Norske grønsaker i sesongen
- Kortreist mat når det er mogleg
- Unngå flytransportert mat

4. Reduser matsvinn
- Planlegg innkjøp
- Bruk opp restar
- Frys mat før han blir dårleg

5. Vel miljømerkte produkt
- Debio (økologisk)
- MSC (berekraftig fisk)
- Fairtrade (rettferdig handel)

I Noreg kastar vi over 450 000 tonn eteleg mat kvart år. Det svarar til om lag 85 kg per person!

Kvar blir mest mat kasta?
- Hushaldningane står for ca. 60 % av matsvinnet
- Resten kjem frå matindustri, butikkar og restaurantar

Kva kastar vi mest av?
1. Brød og bakevarer
2. Frukt og grønsaker
3. Meieriprodukt
4. Middagsrestar

Kvifor er matsvinn eit problem?
- Sløsing med ressursar (vatn, energi, jord)
- Unødvendige klimagassutslepp
- Økonomisk tap
- Etisk problem når mange svelt i verda

I butikken:
- Kjøp berre det du treng
- Vel frukt og grønsaker som ser litt rare ut
- Sjekk datomerkinga

Heime:
- Oppbevar mat rett
- Bruk "først inn, først ut"-prinsippet
- Frys mat du ikkje rekk å ete

Når du lagar mat:
- Bruk heile grønsaka (stilkar, blad)
- Lag porsjonar som passar
- Et restar til lunsj neste dag

Kreativ restbruk:
- Overmoden banan → smoothie eller bananbrød
- Gammalt brød → brødkrutongar eller panzanella-salat
- Grønsaksrestar → suppe eller stuing
- Egg som nærmar seg dato → omelett eller eggerøre

Fordelar med økologisk:
- Mindre kjemikaliar i naturen
- Ofte betre dyrevelferd
- Kan bidra til meir biologisk mangfald

Ting å tenkje på:
- Økologisk er ikkje alltid meir klimavennleg
- Økologisk produksjon krev ofte meir areal
- Kan vere dyrare

Miljømerke å sjå etter:
- Ø-merket (norsk økologisk)
- EU-bladet (europeisk økologisk)
- Debio (kontrollerer økologisk i Noreg)

Havet er ei viktig matkjelde, men overfiske er eit problem.

Berekraftige val:
- Sjå etter MSC-merket (berekraftig viltfanga fisk)
- ASC-merket (ansvarleg oppdrettsfisk)
- Vel norsk fisk når det er mogleg

Fisk med lågt klimaavtrykk:
- Sild
- Makrell
- Sei
- Norsk laks (oppdrett)

Artar å vere forsiktig med:
- Trua artar
- Fisk frå overfiska bestandar
- Fisk fanga med øydeleggjande metodar

Sjekk Sjømatrådet eller WWF sin sjømatguide for oppdaterte tilrådingar.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Matproduksjon står for om lag ein fjerdedel av klimagassutsleppa i verda.
- Klimaavtrykk: Storfekjøt har høgt utslepp; bønner, linser og grønsaker har lågt.
- Enkle grep: Et meir plantebasert, vel berekraftig protein og sesongbasert mat.
- Matsvinn: I Noreg blir over 450 000 tonn eteleg mat kasta kvart år; hushaldningar står for mest.

Hugs!