6.3 Kunst som sosial kommentar

Kunst som sosial kommentar – når kunsten ropar ut

Kunst har aldri berre vore noko vakkert å henge på veggen. Gjennom heile historia har kunstnarar brukt ferdigheitene sine til å kommentere samfunnet, protestere mot urettferd og gi stemme til dei stemmelause. Frå Francisco Goyas brutale skildringar av grufullskapen i krigen på 1800-talet til Banksys anonyme gatekunst i dag har kunst vore eit kraftig verktøy for sosial endring.

Kunst som sosial kommentar kan ta mange former: måleri, skulpturar, graffiti, plakatar, installasjonar, performancekunst og digitale uttrykk. Det som kjenneteiknar denne typen kunst, er at han har eit bodskap – han ønskjer å gjere oss merksame på noko, få oss til å tenkje, og kanskje til og med handle.

I dette kapittelet skal du lære om street art og graffiti som kunstform, utforske historia til protestkunsten, og bli kjend med Banksy og andre kunstnarar som bruker kunsten til å utfordre maktstrukturar og samfunnsnormer.

Graffiti og street art – frå vandalisme til kunstform

Graffiti har ei lang historie. Allereie i antikkens Roma rissa folk inn meldingar og teikningar på offentlege vegger. Men den moderne graffitikulturen oppstod i New York på 1960- og 1970-talet, då unge menneske i marginaliserte bydelar byrja å skrive «tagsane» sine (signaturane sine) på vegger og t-banevogner.

Frå tags til kunstform
Dei første graffitiskribentane – som TAKI 183, Cornbread og SEEN – var opptekne av å spreie namna sine så mykje som mogleg. Etter kvart utvikla graffitien seg til meir komplekse uttrykk med forseggjorde bokstavar, figurar og fargar. Kunstnarar som Jean-Michel Basquiat byrja som graffitiskribent (under namnet SAMO) og blei seinare ein anerkjend samtidskunstnar.

Street art som eigen rørsle
På 1980- og 1990-talet voks street art fram som ei breiare rørsle som gjekk utover tradisjonell graffiti. Kunstnarar som Keith Haring skapte gjenkjennelege figurar i det offentlege rommet, Shepard Fairey spreidde sin ikoniske «OBEY»-plakat verda over, og Banksy byrja å dukke opp med dei satiriske stensilane sine.

Lovleg og ulovleg
Street art held seg i ei gråsone mellom kunst og vandalisme. Ulovleg tagging blir rekna som hærverk, medan store muralar ofte blir laga på bestilling frå kommunar og bygningseigarar. Denne spenninga er ein del av identiteten til street art-kulturen – det ulovlege gir han ein kant av opprør og autentisitet som forsvinn når kunsten blir flytta inn i galleriet.

Historia til protestkunsten

Kunst har vore brukt som protest i hundrevis av år. Her er nokre viktige døme:

Francisco Goya – grufullskapen i krigen
Den spanske målaren Francisco Goya (1746--1828) skapte serien «Krigens redsler» – 82 grafiske trykk som viste brutaliteten under Napoleonskrigane i Spania. Bileta var så sterke og ærlege at dei ikkje blei publiserte før 35 år etter hans død. Goya blir rekna som ein pioner innan kunst som sosial kommentar.

Picassos Guernica
I 1937 måla Pablo Picasso «Guernica» som ein reaksjon på Nazi-Tysklands bombing av den baskiske byen Guernica under den spanske borgarkrigen. Det enorme måleriet (3,5 x 7,8 meter) i svart, kvitt og grått viser liding, kaos og død. «Guernica» har blitt eit universelt symbol på meiningsløysa i krigen og lidinga til sivilbefolkninga.

Plakatar og politisk kunst
Under borgarrettsrørsla i USA på 1960-talet blei plakatar eit viktig verktøy. Under Vietnamkrigen skapte kunstnarar ikoniske antikrig-plakatar. Shepard Faireys «Hope»-plakat av Barack Obama (2008) viste at politisk kunst framleis har stor gjennomslagskraft.

Kunst og aktivisme i dag
I dag bruker aktivistar og kunstnarar digitale medium, street art og installasjonar for å kommentere klimakrisa, rasisme, krig og ulikskap. Kunstnarkollektivet «Extinction Rebellion» bruker visuell kunst som ein sentral del av klimaaktivismen sin.

Banksy – den anonyme provokatøren

Banksy er verdas mest kjende street art-kunstnar, og ingen veit sikkert kven han er. Han dukka opp i Bristol, England, på 1990-talet og har sidan spreidd dei satiriske stensilane sine over heile verda.

Teknikk og stil
Banksy bruker hovudsakleg stensilar (sjablongar) – ein teknikk der motivet blir skore ut i papp eller plast, og måling blir sprøyta gjennom opningane. Stensilar gjer det mogleg å jobbe raskt, noko som er viktig når ein jobbar ulovleg. Stilen er gjenkjenneleg: svart-kvite figurar ofte kombinert med enkel, fargerik tilleggsinformasjon og ein tekst som forsterkar bodskapet.

Tema
Kunsten til Banksy kommenterer eit breitt spekter av samfunnstema:
- Krig og fred: «Girl with Balloon» og kunstverk på muren mellom Israel og Palestina
- Kapitalisme og forbruk: «Love is in the Bin» (sjølvdestruerande kunstverk på Sotheby's auksjon)
- Overvaking: «One Nation Under CCTV» – eit gigantisk verk måla rett under eit overvakingskamera
- Miljø: Verk som kommenterer forureining og naturøydelegging
- Flyktningar: «The Son of a Migrant from Syria» – eit bilete av Steve Jobs som flyktning

Provokasjon og ironi
Banksy bruker humor og ironi som verkemiddel. Han snur på forventningar – politifolk som kyssar, soldatar som kastar blomar i staden for granatar, barn som leikar i krigssoner. Denne kontrasten mellom det forventa og det uventa tvingar betraktaren til å tenkje.

Street art og sosial kommentar i Noreg

Også i Noreg har street art og protestkunst ein plass. Her er nokre døme:

Dolk (Bergen)
Dolk er Noregs mest kjende street art-kunstnar. Han bruker, i likskap med Banksy, stensilteknikk og kommenterer samfunnstema med humor og ironi. Verka hans finst i Bergen og andre norske byar.

Martin Whatson
Martin Whatson er kjend for dei detaljerte stensilane sine i svart-kvitt, ofte fylte med eksplosive fargar. Kontrastane mellom det mørke og det fargerike skaper ei spenning som kommenterer forholdet mellom orden og kaos, kontroll og fridom.

Pushwagner
Hariton Pushwagner (1940--2018) var ein norsk kunstnar kjend for sine dystopiske, samfunnskritiske bilete av massesamfunnet. Hovudverket hans «Soft City» er ein biletserie som viser eit kaldt, mekanisk samfunn der menneske er reduserte til like kopiar. Sjølv om han ikkje var ein street art-kunstnar i tradisjonell forstand, representerer kunsten hans ein sterk norsk tradisjon for sosial kommentar.

Street art-festivalar
Fleire norske byar arrangerer street art-festivalar der kunstnarar blir inviterte til å skape store muralar. Stavanger har «Nuart Festival», ein av verdas mest anerkjende street art-festivalar, som trekkjer til seg internasjonale kunstnarar og gjer byen til eit levande galleri.

Oppsummering

Kunst som sosial kommentar har ei lang historie, frå Goyas krigsbilete til Banksys anonyme stensilar. Kunstnarar bruker ferdigheitene sine til å kommentere samfunnet, protestere mot urettferd og skape endring.

Street art oppstod som graffiti i New York på 1960-70-talet og har utvikla seg til ei anerkjend kunstform. Han held seg i spenningsfeltet mellom kunst og vandalisme, og det ulovlege aspektet er ein del av identiteten hans.

Protestkunst har spelt ei viktig rolle i historia – Picassos «Guernica» har blitt eit universelt fredssymbol, og plakatar har vore sentrale i politiske rørsler.

Banksy er verdas mest kjende street art-kunstnar. Han bruker stensilteknikk, ironi og humor for å kommentere krig, kapitalisme, overvaking og miljø. Hendinga der «Girl with Balloon» makulerte seg sjølv på auksjon er eit døme på korleis Banksy utfordrar kunstmarknaden.

I Noreg har kunstnarar som Dolk, Martin Whatson og Pushwagner bidrege til tradisjonen for visuell samfunnskritikk, og festivalar som Nuart i Stavanger gjer street art tilgjengeleg for alle.