1.3 Kunsthistorie: Modernisme
Lær om de moderne kunstretningene.
Kunsthistorie: Modernismen
Frå slutten av 1800-talet skjedde det ein revolusjon i kunsten. Kunstnarar byrja å utfordre gamle reglar om korleis kunst skulle sjå ut. Dei eksperimenterte med nye teknikkar, fargar og former. Denne perioden blir kalla modernismen, og han rommar mange ulike kunstretningar – frå lysspelet i impresjonismen til kubismen sitt oppbrot av forma.
Modernismen handlar om det nye, det eksperimentelle og viljen til å bryte med tradisjonane. Lat oss følgje denne spennande utviklinga steg for steg.
Impresjonismen (ca. 1860–1890)
Lys, fargar og augneblinken
Impresjonismen blir ofte rekna som startpunktet for modernismen. Namnet kjem frå Claude Monets måleri Impression, soloppgang (1872), som ein kritikar håna for berre å vere eit «inntrykk» (impression). Impresjonistane ønskte å fange lys og atmosfære i augneblinken, og dei måla ofte utandørs (plein air).
Claude Monet (1840–1926) måla det same motivet igjen og igjen for å vise korleis lyset endra seg – han laga mellom anna ein heil serie av Nøkkerosar og Rouens katedral i forskjellig lys. Pierre-Auguste Renoir (1841–1919) måla lysfylte scener av menneske i kvardagen, som Dansen på Moulin de la Galette (1876). Edgar Degas (1834–1917) er kjend for sine ballerina-måleri og bruk av uvanlege vinklar.
Post-impresjonisme
Etter impresjonismen kom fleire kunstnarar som tok utgangspunkt i ideane til impresjonistane, men gjekk i eigne retningar:
Paul Cézanne (1839–1906) forenkla former til geometriske grunnformer – kuler, kjegler og sylindrar. Han blir rekna som «far til modernismen» fordi arbeidet hans leidde direkte til kubismen. Vincent van Gogh (1853–1890) brukte sterke fargar og synlege, virvlande penselstrøk for å uttrykkje kjensler. Stjernenatt (1889) viser ein himmel full av virvlande stjerner over ein stille landsby. Paul Gauguin (1848–1903) henta inspirasjon frå ikkje-europeiske kulturar og brukte flate fargefelt og forenkla former.
Analyser Vincent van Goghs Stjernenatt (1889) med tanke på fargar, penselstrøk og uttrykk.
Penselstrøk: Dei synlege, virvlande penselstrøka gir himmelen ei dramatisk rørsle. Det er som om himmelen lever og pulserer.
Uttrykk: Biletet formidlar ei intens emosjonell oppleving av natthimmelen. Den stille landsbyen under den virvlande himmelen skaper ein kontrast mellom ro og uro.
Post-impresjonistiske trekk: Van Gogh brukar fargar og penselstrøk for å uttrykkje indre opplevingar, ikkje berre for å gje att det han ser. Dette peikar framover mot ekspresjonismen.
Kva ønskte impresjonistane å fange i måleria sine?
Ekspresjonisme (ca. 1905–1930)
Ekspresjonistane brukte sterke fargar, forenkla former og forvrenging for å uttrykkje kjensler. I Tyskland danna kunstnarar gruppa Die Brücke (1905), med medlemmer som Ernst Ludwig Kirchner og Emil Nolde. Dei måla med intense fargar og grove penselstrøk.
Edvard Munch (1863–1944) frå Noreg blir rekna som ein viktig forløpar for ekspresjonismen. Skrik hans (1893) viser ein fortvila figur mot ein blodraud himmel – eit av dei mest ikoniske bileta i kunsthistoria. Munch utforska tema som angst, kjærleik, sjukdom og død.
Kubisme (ca. 1907–1925)
Oppbrot av forma
Kubismen, grunnlagd av Pablo Picasso (1881–1973) og Georges Braque (1882–1963), revolusjonerte målarkunsten. I staden for å måle ting frå éin vinkel, viste kubistane objekt frå fleire vinklar samtidig. Formene blei brotne opp i geometriske flater.
Picassos Les Demoiselles d'Avignon (1907) blir rekna som startpunktet for kubismen. Biletet viser fem kvinner framstilte med kanta, oppbrotne former og andlet inspirerte av afrikanske masker. Seinare utvikla Picasso og Braque den analytiske kubismen (1909–1912), der motiva blei brotne ned i små geometriske fragment, og syntetisk kubisme (1912–1925), der dei limte inn papirbitar og avismateriale (collage).
Abstrakt kunst (frå ca. 1910)
Nokre kunstnarar gjekk endå lenger og fjerna alle attkjennelege motiv. Vasilij Kandinskij (1866–1944) blir rekna som ein pioner innan abstrakt kunst. Han meinte at fargar og former kunne uttrykkje kjensler direkte, utan å førestille noko konkret.
Piet Mondrian (1872–1944) utvikla ein streng geometrisk abstraksjon med berre horisontale og vertikale linjer, primærfargar, svart og kvitt. Komposisjon med raudt, blått og gult hans (1930) er eit ikonisk eksempel.
Kazimir Malevitsj (1879–1935) måla i 1915 det berømte Svart kvadrat – eit svart kvadrat på kvit bakgrunn. Det var ei radikal utfordring av kva kunst kunne vere.
Analyser Edvard Munchs Skrik (1893). Kva verkemiddel brukar Munch for å uttrykkje angst?
Fargar: Himmelen er måla i sterke raude og oransje tonar som kontrasterer mot dei mørke blåtonane. Fargane er overdrivne og ikkje-naturalistiske.
Linjer: Bølgjande, virvlande linjer i himmelen og landskapet skaper uro og rørsle. Den rette brua kontrasterer med dei buga linjene.
Uttrykk: Figuren er forenkla og forvrengd – han liknar nesten eit skjelett med store, angstfulle auge. Andletsuttrykket er universelt – det representerer ei grunnleggjande menneskeleg kjensle av angst.
Verkemiddel for angst: Forvrenging av figuren, urovekkjande fargar, bølgjande linjer som skaper ustabilitet, og kontrasten mellom den einsame figuren og dei likegyldige figurane i bakgrunnen.
Kva kjenneteiknar kubismen?
Lag eit kubistisk portrett der du viser eit andlet frå fleire vinklar samtidig. Del andletet opp i geometriske former og kombiner profil og frontalvising. Forklar kort kva du har gjort og korleis det er inspirert av kubismen.
Surrealisme (ca. 1924–1950)
Verda til draumane
Surrealismen henta inspirasjon frå Sigmund Freuds teoriar om underbevisstheita og draumar. Kunstnarane ønskte å frigjere kreativiteten frå kontrollen til fornufta og utforske det ubevisste sinnet.
Salvador Dalí (1904–1989) er det mest kjende andletet i surrealismen. Dei smeltande ura hans (eigentleg Minnets uthald, 1931) viser mjuke, smeltande klokker i eit draumelandskap. Dalí kombinerte realistisk måleteknikk med absurde motiv.
René Magritte (1898–1967) utforska forholdet mellom røyndom og illusjon. I Forræderiet i bileta (1929) måla han ei pipe med teksten «Ceci n'est pas une pipe» (Dette er ikkje ei pipe) – for det er eit måleri av ei pipe, ikkje ei verkeleg pipe.
Frida Kahlo (1907–1954) frå Mexico er kjend for sine intense sjølvportrett der ho utforska smerte, identitet og kropp med surrealistiske element. Dei to Fridaene (1939) viser to versjonar av seg sjølv med synlege hjarte.
Abstrakt ekspresjonisme (ca. 1943–1965)
Den frie gesten
Etter andre verdskrigen blei New York det nye senteret for kunstverda. Abstrakt ekspresjonisme var den første amerikanske kunstretninga som fekk internasjonal innverknad.
Jackson Pollock (1912–1956) la lerretet på golvet og draup og kasta måling på det – ein teknikk kalla drip painting eller action painting. Verka hans, som Number 1A, 1948 (1948), er store, energiske og heilt abstrakte.
Mark Rothko (1903–1970) representerte ei anna side av rørsla med store, stille måleri av svevande fargeflater. Verka hans, som No. 61 (Rust and Blue) (1953), er meint å framkalle djupe emosjonelle opplevingar.
Set dei viktigaste modernistiske retningane i kronologisk rekkjefølgje og skildr dei kort.
1. Impresjonisme (ca. 1860–1890) – Fangar lys og augneblinken med raske penselstrøk
2. Post-impresjonisme (ca. 1880–1910) – Cézanne, van Gogh, Gauguin utviklar eigne stilar
3. Ekspresjonisme (ca. 1905–1930) – Sterke fargar og forvrenging for å uttrykkje kjensler
4. Kubisme (ca. 1907–1925) – Viser objekt frå fleire vinklar, geometriske former
5. Abstrakt kunst (frå ca. 1910) – Fjernar attkjennelege motiv
6. Surrealisme (ca. 1924–1950) – Draumar og underbevisstheit
7. Abstrakt ekspresjonisme (ca. 1943–1965) – Fri gest, store abstrakte måleri
Kvar retning byggjer på eller reagerer mot den førre – det er ei stadig rørsle bort frå tradisjonell realisme.
Kva kunstnar er kjend for «drip painting» – å dryppe måling på lerretet?
Lag eit surrealistisk bilete inspirert av draumar. Kombiner minst tre ting som normalt ikkje høyrer saman (til dømes ein fisk som svevar over ein by, eit tre med klokker som blad, eller liknande). Forklar kva du har prøvd å uttrykkje.
Vel to av dei modernistiske retningane frå kapittelet og samanlikn dei. Skildr: a) Kjenneteikn for kvar retning, b) Ein sentral kunstnar frå kvar, c) Korleis dei er like og forskjellige, d) Kva retning du føretrekkjer og kvifor.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært om dei mange kunstretningane i modernismen:
- Impresjonisme (ca. 1860–1890): Fangar lys og augneblinken. Monet, Renoir, Degas
- Post-impresjonisme: Cézanne forenkla til geometri, van Gogh uttrykte kjensler med fargar, Gauguin henta inspirasjon frå andre kulturar
- Ekspresjonisme (ca. 1905–1930): Sterke fargar og forvrenging. Munch, Kirchner, Nolde
- Kubisme (ca. 1907–1925): Viser objekt frå fleire vinklar. Picasso, Braque
- Abstrakt kunst (frå ca. 1910): Fjernar attkjennelege motiv. Kandinskij, Mondrian, Malevitsj
- Surrealisme (ca. 1924–1950): Utforskar draumar og underbevisstheita. Dalí, Magritte, Kahlo
- Abstrakt ekspresjonisme (ca. 1943–1965): Fri gest og fargefelt. Pollock, Rothko
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Impresjonisme | Fangar lys og augneblinken med raske penselstrøk |
| Kubisme | Viser objekt frå fleire vinklar i geometriske former |
| Abstrakt kunst | Kunst utan attkjennelege motiv |
| Surrealisme | Utforskar draumar og underbevisstheita |
| Action painting | Pollocks teknikk med å dryppe og kaste måling |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.