7.3 Inkludering og tilpasning

Inkludering og tilpassing

Førestill deg at du kjem til ein gymtime og alle aktivitetane er tilpassa nokon som er heilt annleis enn deg -- nokon som er mykje høgare, raskare eller har andre fysiske føresetnader. Korleis ville det kjennast? Kanskje frustrerande, kanskje ekskluderande.

Dette er ein verkelegheit mange opplever. I alle klassar og grupper finst det forskjellar -- i fysisk form, ferdigheiter, funksjonsevne, motivasjon og bakgrunn. Inkludering handlar om å skape eit miljø der alle kan delta, bidra og oppleve meistring, uavhengig av føresetnader.

I dette kapittelet lærer du om kva inkludering tyder i praksis, korleis aktivitetar kan tilpassast, kva paraidrett er, og kvifor mangfald er ein styrke -- òg i fysisk aktivitet.

Kva er ekte inkludering?

Inkludering er meir enn berre å la alle vere til stades. Det er ein skilnad mellom å vere til stades og å vere inkludert:

- Ekskludering: Personen deltek ikkje i det heile teke, til dømes ved å sitje på sidelina.
- Segregering: Personen er åtskild frå dei andre, til dømes i ei eiga gruppe med heilt andre aktivitetar.
- Integrering: Personen er til stades i gruppa, men aktivitetane er ikkje tilpassa og personen deltek ikkje reelt.
- Inkludering: Aktivitetane er tilpassa slik at alle kan delta meiningsfullt, og mangfaldet blir anerkjent som ein styrke.

Ekte inkludering krev at vi tenkjer annleis om aktivitetar. I staden for å spørje «kan denne personen delta i aktiviteten vår?», bør vi spørje «korleis kan vi tilpasse aktiviteten slik at alle kan delta?»

Kvifor er inkludering viktig?

Inkludering i fysisk aktivitet er viktig fordi:

- Alle har rett til å delta: FN-konvensjonen om rettane til personar med nedsett funksjonsevne slår fast at alle har rett til å delta i idrett og fysisk aktivitet.
- Fysisk aktivitet er viktig for alle: Dei positive helseeffektane av rørsle gjeld alle menneske.
- Sosial tilhøyrsle: Å delta i felles aktivitetar byggjer venskap, tilhøyrsle og fellesskap.
- Læring for alle: Når grupper er mangfaldige, lærer alle noko -- både om tilpassing, samarbeid og respekt.
- Meistringskjensle: Alle fortener å oppleve meistring i fysisk aktivitet.

Tilpassing av aktivitetar

Tilpassing er nøkkelen til inkludering. Ved å endre på reglar, utstyr, areal eller roller kan dei fleste aktivitetar gjerast tilgjengelege for alle.

STEP-modellen

Ein nyttig modell for tilpassing er STEP-modellen. STEP står for fire område du kan justere:

S -- Space (Plass/areal)
- Gjer bana større eller mindre
- Definer soner der ulike reglar gjeld
- Tilpass avstandar etter føresetnadene til deltakarane

T -- Task (Oppgåve)
- Endre reglane eller oppgåva
- Tillat ulike måtar å gjennomføre på (kaste i staden for sparke, trille i staden for kaste)
- Gjev ulike roller med ulik vanskegrad

E -- Equipment (Utstyr)
- Bruk lettare eller større ballar
- Bruk lågare nett eller mål
- Tilpass utstyr etter behov (til dømes sitjande volleyball som brukar lågare nett)

P -- People (Menneske)
- Varier gruppestorleik
- Bruk makkerpar der elevar hjelper kvarandre
- Gjev ulike roller (til dømes at nokon er rettleiarar eller dommarar)

Døme på tilpassing

- Fotball: Bruk ein klokkebjølle-ball (ball med lyd) slik at synshemma kan delta. Tillat at nokon spelar sitjande eller med rullestol.
- Stafett: La nokon springe kortare etappar, tillat ulike framkomstmåtar (gå, springe, rulle).
- Basketball: Senk korga, bruk ein lettare ball, tillat ulikt tal på steg.
- Turn: Tilby ulike vanskegrader av øvingane, med tydeleg progresjon.

Paraidrett -- idrett for alle

Paraidrett er idrett for personar med nedsett funksjonsevne. «Para» tyder «ved sida av» og understrekar at paraidrett er likeverdig med annan idrett.

Paralympiske leikar

Dei paralympiske leikane (Paralympics) er det største idrettsarrangementet i verda for utøvarar med nedsett funksjonsevne. Dei blir arrangerte annankvart år, like etter dei olympiske leikane, på same arena og med same standard.

Paralympics omfattar idrettar som:
- Rullestolbasketball: Blir spelt med tilpassa sportsrullestolar
- Sitjande volleyball: Blir spelt sitjande på golvet med lågare nett
- Boccia: Eit presisjonsballspel for utøvarar med alvorleg rørslehemming
- Goalball: Eit ballspel for synshemma der ballen har bjøller
- Para-symjing: Symjing med klassifisering etter funksjonsevne
- Para-langrenn og skiskyting: Utøvarar konkurrerer sitjande, ståande eller med ledsagar

Klassifisering

I paraidrett blir det brukt eit klassifiseringssystem som sikrar rettferdig konkurranse. Utøvarar med liknande funksjonsevne konkurrerer mot kvarandre, slik at det er ferdigheit og innsats som avgjer -- ikkje grad av funksjonsnedsetjing.

Norsk paraidrett

I Noreg er paraidrett organisert under Noregs idrettsforbund (NIF), ikkje som ein eigen organisasjon. Dette er eit medvite val for å fremme inkludering -- idretten skal vere for alle, i same organisasjon.

Noreg har hatt mange sterke parautøvarar, mellom anna innan langrenn, skyting, symjing og friidrett.

Mangfald som styrke

I ein klasse eller gruppe finst det alltid forskjellar. Somme er raske, andre er sterke. Somme er gode på lagspel, andre på individuelle aktivitetar. Somme har mykje erfaring med idrett, andre har lite. Somme har fysiske utfordringar som påverkar rørsle.

Dette mangfaldet kan opplevast som ei utfordring, men det er òg ein stor styrke:

For læringsmiljøet:
- Mangfald fremmar kreativitet -- ein finn nye løysingar
- Alle kan bidra med noko unikt
- Ein lærer samarbeid og tilpassing
- Ein utviklar empati og respekt

For den einskilde:
- Å oppleve at ein er verdsett slik ein er styrkjer sjølvkjensla
- Å møte ulikskap utvidar perspektivet
- Å tilpasse seg andre byggjer sosiale ferdigheiter

Ditt ansvar

Inkludering er ikkje berre ansvaret til læraren eller trenaren -- det er ansvaret til alle. Som elev kan du bidra til inkludering ved å:

- Anerkjenne ulikskap: Akseptere at folk er forskjellige og at det er ein styrke
- Tilpasse deg: Vere villig til å endre leikar eller aktivitetar slik at alle kan delta
- Oppmuntre: Gje positiv tilbakemelding til alle, ikkje berre dei flinkaste
- Inkludere aktivt: Invitere med dei som står utanfor, sende pasningar til alle
- Snakke opp: Seie frå viss nokon blir utelaten eller erta
- Respektere: Aldri latterleggjere ferdigheitene eller kroppen til andre

Oppsummering

- Inkludering tyder at alle kan delta meiningsfullt, oppleve meistring og føle seg verdsett -- det er meir enn berre å vere til stades.
- Det er skilnad på ekskludering, segregering, integrering og inkludering.
- STEP-modellen er eit verktøy for å tilpasse aktivitetar: Space (plass), Task (oppgåve), Equipment (utstyr), People (menneske).
- Paraidrett er likeverdig idrett for personar med nedsett funksjonsevne, med klassifiseringssystem for rettferdig konkurranse.
- Mangfald i grupper er ein styrke som fremmar kreativitet, samarbeid og respekt.
- Inkludering er ansvaret til alle -- alle kan bidra ved å anerkjenne ulikskap, tilpasse seg, oppmuntre andre og aktivt inkludere.