3.1 Kart og kompass

Kart og kompass

Tenk deg at du er ute i skogen og stien plutseleg deler seg i to. Kva veg skal du gå? Utan kart og kompass kan det bli vanskeleg å vite. Kart og kompass er grunnleggjande verktøy for alle som ferdast i naturen, og å meistre dei gir deg fridom og tryggleik.

I dette kapitlet lærer du om ulike typar kart, korleis du bruker kompass, og korleis du les kartet slik at du alltid veit kvar du er og kvar du skal.

Karttypar

Det finst mange forskjellige typar kart, og kvart kart er laga for eit bestemt formål. Kva type kart du treng, kjem an på kva du skal bruke det til.

Turkart (topografisk kart)
Dette er det vanlegaste kartet for friluftsbruk. Det viser terrengformer med høgdekurver, stiar, vegar, vatn, bekker, skog og myr. Typisk målestokk er 1:50 000, som tyder at 1 cm på kartet svarar til 500 meter i verkelegheita. Turkart er framifrå for fjellvandring, fotturar og planlegging av lengre turar.

Orienteringskart (O-kart)
Orienteringskart er spesiallaga for orienteringsløp. Dei er meir detaljerte enn turkart, med målestokk på 1:10 000 eller 1:15 000. Eit orienteringskart viser detaljar som enkeltsteinar, trestammar, groper og små høgder. Fargekodane er internasjonalt standardiserte: kvitt = løpbar skog, grønt = tett skog, gult = ope terreng, blått = vatn.

Bykart
Bykart viser gater, bygningar, parkar og offentlege transportmiddel i byar og tettstader. Dei er nyttige for å finne fram i ukjende byar, men er ikkje eigna for friluftsbruk utanfor tettbygde område.

Sjøkart
Sjøkart viser djupneforhold, holmar, skjer, fyr og merke langs kysten. Dei blir brukte av båtfolk og er viktige for trygg navigasjon til sjøs.

Digitale kart
I dag finst karta òg digitalt på mobiltelefonar og GPS-einingar. Appar som Norgeskart, UT.no og Google Maps gir tilgang til kart over heile landet. Hugs at digitale kart krev batteri og kanskje mobildekning, så du bør alltid ha eit fysisk kart som reserve.

Lese kartet

For å bruke eit kart effektivt, må du forstå det kartet viser. Alle kart har ei teiknforklaring som forklarer kva dei ulike symbola tyder.

Høgdekurver
Høgdekurver er brune linjer som bind saman punkt med lik høgd over havet. Avstanden mellom kurvene blir kalla ekvidistanse og er vanlegvis 20 meter på turkart.
- Tette høgdekurver = bratt terreng
- Spreidde høgdekurver = slakt terreng
- Lukka ringar = toppar eller haugar
- Tjukke høgdekurver (kvar femte) blir kalla 100-meterskurver og har ofte høgda påskriven

Viktige kartteikn
- Blått = vatn (innsjøar, elvar, bekker, myrar)
- Grønt = tett vegetasjon (skog som er vanskeleg å gå i)
- Kvitt = løpbar skog
- Gult = ope terreng (jorde, sletter)
- Brunt = høgdekurver og terrengdetaljar
- Svart = stiar, vegar, bygningar, steingjerde

Stille inn kartet
Det viktigaste du gjer når du tek fram kartet, er å stille det inn. Det tyder at nord på kartet skal peike mot nord i verkelegheita. Då samsvarar alt du ser på kartet med terrenget rundt deg. Vatnet som ligg til venstre for deg, skal òg liggje til venstre på kartet.

Kompasset

Eit kompass er eit instrument med ei magnetisk nål som alltid peikar mot magnetisk nord. Kompasset hjelper deg å finne retningar og å stille inn kartet.

Delar av kompasset
- Kompassnåla: Den raude enden peikar alltid mot nord
- Kompasshuset: Eit dreiehjul med gradskala frå 0 til 360 grader
- Botnplata: Gjennomsiktig plate med linjalar og retningslinjer
- Retningspila: Ei pil på botnplata som du peikar i den retninga du vil gå
- Orienteringslinjene: Linjer inne i kompasshuset som du legg parallelt med nord-sør-linjene på kartet

Bruke kompasset for å stille inn kartet
1. Legg kartet flatt
2. Legg kompasset på kartet med kanten langs ei nord-sør-linje
3. Drei kartet (med kompasset oppå) til den raude kompassnåla peikar mot nord på kartet
4. No er kartet stilt inn og viser terrenget rett

Gå på kompasskurs
1. Plasser kompasset på kartet med kanten frå der du står til dit du skal
2. Drei kompasshuset til orienteringslinjene er parallelle med kartets nord-sør-linjer, og N peikar mot nord på kartet
3. Løft kompasset av kartet og hald det framfor deg
4. Drei heile kroppen til den raude nåla ligg over N i kompasshuset
5. Retningspila peikar no i den retninga du skal gå
6. Sikt mot eit tydeleg punkt i terrenget i rett retning, og gå dit

Himmelretningane

For å orientere deg treng du å forstå himmelretningane. Dei fire hovudretningane er nord, sør, aust og vest.

Dei fire hovudretningane
- Nord (N): Peikar mot Nordpolen. På kartet er nord alltid opp.
- Sør (S): Motsett retning av nord. Peikar mot Sørpolen.
- Aust (A): Til høgre når du ser mot nord. Sola står opp i aust.
- Vest (V): Til venstre når du ser mot nord. Sola går ned i vest.

Mellomretningane
Mellom hovudretningane finn vi:
- Nordaust (NA): Mellom nord og aust
- Søraust (SA): Mellom sør og aust
- Sørvest (SV): Mellom sør og vest
- Nordvest (NV): Mellom nord og vest

Grader på kompasset
Kompasset deler horisonten i 360 grader:
- Nord = 0 (eller 360) grader
- Aust = 90 grader
- Sør = 180 grader
- Vest = 270 grader

Finne nord utan kompass
Det finst fleire måtar å finne nord på utan kompass:
- Sola: Sola står i sør midt på dagen (kl. 12-13). Med sola i ryggen ser du mot nord.
- Nordstjerna: Om natta kan du finne Nordstjerna. Ho viser alltid retninga mot nord. Finn Karlsvogna (Store Bjørn) -- dei to ytste stjernene i "vogna" peikar mot Nordstjerna.
- Mose og lav: Tre har ofte meir mose og lav på nordsida, fordi den sida er skuggefull og fuktig. Men dette er ikkje alltid påliteleg.
- Klokka: Pek timeviserens tolvtal mot sola. Midt mellom tolvtalet og timeviserens posisjon er omtrent sør.

Oppsummering

- Det finst fleire typar kart: turkart, orienteringskart, bykart, sjøkart og digitale kart. Vel rett kart til formålet.
- Målestokk angir forholdet mellom kartet og verkelegheita. Jo lågare tal, dess meir detaljert kart.
- Høgdekurver viser terrengformer: tette kurver = bratt, spreidde kurver = flatt.
- Kompasset har ei magnetisk nål som peikar mot nord og hjelper deg å stille inn kartet og finne kursar.
- Dei fire hovudretningane er nord, sør, aust og vest, med mellomretningar mellom dei.
- Du kan finne nord utan kompass ved hjelp av sola, Nordstjerna eller ei analog klokke.
- Det viktigaste er å stille inn kartet slik at nord på kartet peikar mot nord i verkelegheita.