4.3 Norsk folkedans og kulturelle danser

Norsk folkedans og kulturelle dansar

Noreg har ein rik folkedanstradisjon som strekkjer seg hundrevis av år tilbake i tid. Folkedansane våre fortel om livet i bygde-Noreg: festar, bryllaup, arbeid og sosiale samkomer. Kvar dal og kvart distrikt har sine eigne dansetradisjonar med unike steg, rytmar og uttrykk. I dette kapittelet skal du lære om dei viktigaste norske folkedansane og den kulturelle tydinga deira.

Norsk folkedans - to hovudgrupper

Norske folkedansar blir delte inn i to hovudgrupper:

1. Bygdedansar (eldre dansar):
Dette er dei eldste dansane, med røter frå mellomalderen og framover. Dei varierer sterkt frå bygd til bygd og har ofte improvisatoriske element. Dei blir vidare delte inn i:
- Turdansar: Dansar med bestemte figurar og turar (rundkast, vendingar)
- Lausdansar: Solodansar, som halling

2. Gammaldans (nyare dansar):
Dansar som kom til Noreg frå Europa på 1700- og 1800-talet. Desse er meir standardiserte og blir delte inn i:
- Reinlender (rheinlender)
- Polka
- Vals
- Masurka

Halling - dansen til mannen

Hallingen er ein av dei mest kjende og spektakulære dansane i Noreg. Det er ein solo mannsdans med akrobatiske element som viser styrke, smidigheit og ferdigheit.

Kjenneteikn:
- Solodans for menn
- Musikk i 2/4-takt, spela på hardingfele
- Akrobatiske element: spark, vendingar, hopp
- Høgdepunktet er hallingkastet: eit spark mot ei lue (eller hatt) som blir halden høgt i lufta på ein stokk, gjerne av ei kvinne
- Dansaren byggjer opp med stadig meir imponerande trinn og avsluttar med kastet

Tekniske element:
- Grunnsteg: Rytmisk tramping og vektoverføring
- Spark: Høge spark med strak fot, variasjon i høgd og retning
- Vendingar: Dreiingar på ein fot
- Bukk (krumspring): Akrobatiske hopp og vendingar
- Kastet: Sparket mot lua som blir halden høgt oppe

Historisk kontekst: Hallingen var opphavleg ein konkurransedans der unge menn viste seg fram på festar og stemne. Han var òg ein måte å vise mot og ferdigheit på for å imponere potensielle partnarar.

Springar - perla blant pardansane

Springaren er kanskje den mest varierte av alle norske bygdedansar. Han er ein pardans i 3/4-takt (eller asymmetrisk tredelt takt) med mange lokale variantar.

Kjenneteikn:
- Pardans i tredelt takt
- Danseparet held kvarandre og dansar saman
- Mannen fører, kvinna følgjer, men begge improviserer
- Musikken blir spela på hardingfele med karakteristiske understrengar
- Variantar: Telespringar, Valdresspringar, Numedalsspringar, Hallingspringar

Strukturen i dansen:
Springaren består vanlegvis av tre delar:
1. Inngang/omgong: Paret går rolig rundt i rommet, kjenner på musikken og førebur seg
2. Vendefigurar: Paret gjer ulike vendingar og figurar, mannen snurrar kvinna
3. Frigang/opptrinn: Meir akrobatiske element, raskare tempo, dansarane viser seg fram

Lokale variantar: Kvar dal har sin eigen springar med unike trinn, rytmar og uttrykk. Ein telespringar er ulik ein valdresspringar, som igjen er ulik ein numedalsspringar. Denne variasjonen gjer folkedansen til ein levande tradisjon.

Polka - den glade dansen

Polkaen er ein livleg pardans i 2/4-takt som opphavleg stammar frå Tsjekkia (Bøhmen) og blei populær i Europa frå 1830-talet. Han kom til Noreg og blei raskt ein folkefavoritt.

Kjenneteikn:
- Livleg pardans i rask 2/4-takt
- Enkelt grunnsteg: tre trinn og eit hopp
- Paret rører seg rundt i rommet i ein sirkel
- Munter og sosial karakter
- Blir framleis brukt på festar og dansetilstellingar

Polka i Noreg:
I Noreg blei polkaen tilpassa lokale tradisjonar og musikk. Den norske polkaen har ofte ein noko rolegare karakter enn den tsjekkiske originalen, men held på den glade og sosiale stemninga.

Andre viktige norske folkedansar

Gangar: Ein rolig pardans i 2/4-takt eller 6/8-takt. Gangaren er eldre enn springaren og har eit rolegare, meir verdig preg. Vanleg på Vestlandet.

Pols: Ein pardans i tredelt takt, i slekt med springaren. Pols er spesielt utbreidd i Trøndelag og Nord-Noreg. Musikken blir ofte spela på vanleg fele (ikkje hardingfele).

Reinlender: Ein pardans i 2/4-takt som kom frå Rhinland-området i Tyskland. I Noreg blei reinlenderen ein av dei mest populære gammaldansane. Han har eit rolig, svingande preg.

Masurka: Ein pardans i 3/4-takt med opphav i Polen (Masuria). Masurkaen har ein karakteristisk «haltande» rytme med betoning på andre eller tredje slag.

Kappleik - konkurransen i folkedansen

Kappleik er ein tradisjonell norsk dansekonkurranse der dansarar og musikarar konkurrerer i bygdedans, gammaldans og folkemusikk. Landskappleiken er den største årlege konkurransen, arrangert av Noregs Ungdomslag.

Kappleiken bidreg til å halde folkedanstradisjonen levande ved å inspirere dansarar til å vedlikehalde og utvikle ferdigheitene sine.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært om:

- To hovudgrupper: Bygdedansar (eldre, lokale) og gammaldans (nyare, europeisk opphav)
- Halling: Solo mannsdans med akrobatiske element og hallingkastet
- Springar: Pardans i tredelt takt med mange lokale variantar
- Polka: Livleg pardans i 2/4-takt frå Tsjekkia
- Andre dansar: Gangar, pols, reinlender og masurka
- Kappleik: Tradisjonell dansekonkurranse som held tradisjonen levande
- Kulturarv: Folkedans som viktig del av norsk identitet og tradisjon

Norsk folkedans er ein levande tradisjon som bind oss saman med fortida. Gjennom å lære og danse desse dansane held vi kulturarven i hevd og gir han vidare til neste generasjon.