3.4 Allemannsretten og naturvern

Allemannsretten og naturvern

Noreg er eit av få land i verda der alle har rett til å ferdast fritt i naturen, uavhengig av kven som eig grunnen. Denne retten blir kalla allemannsretten og er lovfesta i friluftslova. Men med retten følgjer òg plikter: Du må vise omsyn til natur, grunneigarar og andre som ferdast ute. I dette kapittelet skal du lære om innhaldet i allemannsretten, avgrensingar og forholdet mellom friluftsliv og naturvern.

Allemannsretten - kva er det?

Allemannsretten er ein gammal norsk tradisjon som blei lovfesta gjennom friluftslova av 1957. Han gir alle menneske rett til å ferdast i norsk utmark til fots, på ski, med sykkel eller til hest, uavhengig av kven som eig grunnen.

Utmark og innmark:
Allemannsretten gjeld i utmark. Skiljet mellom utmark og innmark er sentralt:

- Utmark: Skog, fjell, vidde, myr, strand og vassdrag som ikkje er innmark. Her kan du ferdast fritt.
- Innmark: Dyrka mark (åkrar, eng), hagar, gardsplassar, industriområde og liknande. Her har du ikkje rett til å ferdast utan løyve frå grunneigaren.

Kva allemannsretten gir deg lov til:

Ferdsel: Du kan gå, springe, sykle og ri i utmark. Om vinteren kan du gå på ski og ake overalt i utmark. På frosen og snødekt innmark kan du òg ferdast, men berre til fots.

Opphald og rasting: Du kan slå opp telt og overnatte i utmark, føresett at det er minst 150 meter frå nærmaste budde hus eller hytte. Du kan telte inntil to netter på same stad utan å spørje grunneigaren.

Bading: Du kan bade i sjøen, innsjøar og vassdrag i utmark. Vis omsyn til andre badande og til grunneigar.

Hausting: Du kan plukke ville bær, sopp og ville blomar (med nokre unntak for freda artar). Du kan òg fiske fritt i sjøen.

Båt og kano: Du kan padle og ro fritt i sjø og vassdrag. Du kan òg gå i land i utmark.

Plikter og avgrensingar

Allemannsretten er ikkje ein uavgrensa rett. Han føreset at du oppfører deg omsynsfullt og ansvarleg.

Ferdselsomsyn:
- Lukk grinder etter deg
- Følg merkte stiar der det er mogleg
- Ikkje forureins naturen - ta med deg alt søppel heim
- Ikkje lag støy som forstyrrar andre eller dyreliv
- Vis omsyn til beitedyr og husdyr
- Parker bilen lovleg og blokkér ikkje vegar

Bål og eld:
- Det er generelt forbode å tenne bål i eller i nærleiken av skog og utmark frå 15. april til 15. september (det generelle bålforbodet)
- Unntak: Når det openbert ikkje er fare for brannspreiing (til dømes ved regn eller på snø)
- Utanfor den forbodne perioden: Ver forsiktig, bruk etablerte bålplassar, og sørg for at elden er heilt sløkt
- Ta med bålpanne eller grill for å unngå brannsår i terrenget

Teltovernatting:
- Minst 150 meter frå budde hus eller hytter
- Maks to netter på same stad utan løyve (unntak i fjell og uberørt område der du kan bli lenger)
- Forlat plassen slik du fann han

Sykling og riding:
- Lov på stiar og vegar i utmark
- Ikkje sykl eller ri på stiar i innmark utan løyve frå grunneigaren
- Vis omsyn til fotgjengarar og anna dyreliv

Naturvern i Noreg

Noreg har ein rik og variert natur som treng vern. Naturvern handlar om å ta vare på natur, landskap og biologisk mangfald for framtidige generasjonar.

Verneområde i Noreg:

Nasjonalparkar: Store, relativt uberørte naturområde med strengt vern. Noreg har 47 nasjonalparkar (per 2024), inkludert Jotunheimen, Rondane og Hardangervidda. I nasjonalparkar er det strenge reglar for kva du kan gjere.

Naturreservat: Område med spesiell natur som har strengare vern enn nasjonalparkar. Her er det ofte forbod mot inngrep og forstyrringar.

Landskapsvernområde: Område med spesielt vakkert eller eigenarta landskap. Mindre strenge reglar enn nasjonalparkar, men inngrep som endrar karakteren til landskapet er forbode.

Artsvern: Mange plante- og dyreartar er freda, som til dømes ulv, gaupe, kongeørn og orkidear. Det er forbode å skade, fange eller drepe freda artar.

Sporlaus ferdsel - Leave No Trace

Prinsippet om sporlaus ferdsel betyr at du skal forlate naturen slik du fann han, utan synlege spor etter besøket ditt.

Dei sju prinsippa:
1. Planlegg turen godt
2. Bruk stiar og slitesterke overflater
3. Handter avfall riktig (ta med alt søppel)
4. La det du finn liggje (ikkje plukk sjeldne planter eller flytt steinar)
5. Bruk bål med omtanke
6. Vis omsyn til dyrelivet
7. Vis omsyn til andre besøkjande

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært om:

- Allemannsretten: Lovfesta rett til fri ferdsel i norsk utmark for alle
- Utmark vs. innmark: Allemannsretten gjeld i utmark, ikkje i innmark
- Rettar: Ferdsel, teltovernatting, bading, plukking av bær og sopp
- Plikter: Vis omsyn, ta med søppel, respekter bålforbodet og grunneigarar
- Bålforbodet: Generelt forbod frå 15. april til 15. september
- Naturvern: Nasjonalparkar, naturreservat og artsvern vernar norsk natur
- Sporlaus ferdsel: Forlat naturen slik du fann han

Allemannsretten er ein unik norsk verdi som gir alle tilgang til naturen. Med denne retten følgjer eit ansvar for å ta vare på naturen og vise omsyn til andre. Bruk allemannsretten med respekt, slik at han kan bestå for komande generasjonar.