7.3 Urfolksreligioner i verden

Urfolksreligionar i verda

Over heile verda har urfolk sine eigne religiøse tradisjonar, utvikla gjennom tusenvis av år. Desse tradisjonane er like rike og komplekse som dei store verdsreligionane, sjølv om dei ofte har blitt misforstått og nedvurderte.

I dette kapitlet møter vi urfolksreligionar frå Australia, New Zealand, Nord-Amerika og Afrika. Vi ser på kva dei har til felles, kva som skil dei, og kvifor dei fortener like stor respekt som alle andre religionar.

Draumetida (Dreamtime)

Australia blei folkesett for minst 65 000 år sidan, og dei australske aboriginarane har verdas eldste samanhengande kulturelle tradisjon.

Draumetida (The Dreaming):
- I byrjinga skapte forfedreånder verda
- Dei vandra over landskapet og skapte fjell, elvar, dyr og plantar
- Desse skapingsvandringane blir kalla songlines (sanglinjer)
- Draumetida er ikkje berre fortid -- ho eksisterer heile tida, parallelt med notida

Sentrale trekk:
- Landskap er heilag: Kvar stad i landskapet har ei forteljing knytt til skapinga
- Songlines: Songar som skildrar vandringane til forfedreåndene og fungerer som kart
- Korroboree (corroboree): Seremoniar med dans, song og kroppsmaling
- Forfedrekontakt: Gjennom ritual og draumar kan ein kontakte forfedreåndene

Uluru:
Uluru (Ayers Rock) i det sentrale Australia er ein av dei mest kjende heilage stadene. For Anangu-folket er Uluru knytt til skapingsforteljingar frå Draumetida. I 2019 blei det forbode for turistar å klatre på fjellet, av respekt for den religiøse tydinga.

Verdsbiletet til maoriane

Maoriane er urfolket på New Zealand (Aotearoa). Dei kom til øyane for ca. 700-800 år sidan frå Polynesia.

Skapingsmyten:
- I byrjinga var det berre mørke -- Ranginui (himmelfaren) og Papatuanuku (jordmora) låg tett omslyngde
- Barna deira levde i mørket mellom dei
- Tane Mahuta (skogenes gud) pressa foreldra frå kvarandre og skapte lyset
- Tårene til Ranginui blei regn, tårene til Papatuanuku blei tåke

Sentrale omgrep:
- Mana: Åndeleg kraft og autoritet. Alt levande har mana.
- Tapu (tabu): Noko som er heilag og verna. Å bryte tapu kan ha alvorlege konsekvensar.
- Whakapapa: Genealogi -- slektskap som forbind menneske med forfedrar, gudar og naturen
- Kaitiakitanga: Forvaltning av naturen -- plikt til å ta vare på landet for framtidige generasjonar

Marae:
Marae er dei heilage møtestadene til maoriane. Her blir det halde seremoniar, gravferder og viktige samlingar. Eit marae består av eit forsamlingshus (wharenui), ein open plass og eit spisehus. Å bli invitert inn på eit marae er ei ære som følgjer strenge ritual.

Nordamerikanske urfolkstradisjonar

Nord-Amerika har hundrevis av urfolk, kvart med sine eigne religiøse tradisjonar. Sjølv om det er stort mangfald, finst det nokre fellestrekk.

Den store ånda:
- Mange nord-amerikanske urfolk trur på ei høgaste åndeleg kraft
- Lakota kallar ho Wakan Tanka (Den store heilage)
- Denne krafta gjennomsyrar alt som finst

Naturen som heilag:
- Alle delar av naturen er forbundne
- Dyr, plantar, steinar og vind har åndeleg tyding
- Medisinhjulet symboliserer balansen mellom alle ting
- Dei fire himmelretningane har kvar si meining og farge

Viktige ritual:
- Soldans (Sun Dance): Ein viktig seremoni hos prærifolk som lakota, der deltakarar fastar og dansar for å søkje visjonar og fornye sambandet til det heilage
- Svettehytte (Sweat Lodge): Reinsingsritual i eit lite telt med varme steinar, brukt for åndeleg reinsing og lækjing
- Visjonssøking (Vision Quest): Ein ung person dreg åleine ut i villmarka for å faste, be og søkje åndeleg rettleiing

Historisk undertrykking:
I USA og Canada blei religionane til urfolk forbodne i lange periodar. Tusenvis av barn blei tvinga inn i residensskular (boarding schools), der dei blei fråtekne språk og kultur -- ein parallell til fornorskingspolitikken i Noreg.

Afrikanske tradisjonelle religionar

Afrika har eit enormt mangfald av tradisjonelle religionar, med hundrevis av ulike tradisjonar. Sjølv om det varierer sterkt frå folk til folk, finst det nokre gjennomgåande trekk.

Forfedrekult:
- Dei avdøde lever vidare som ånder og påverkar verda til dei levande
- Forfedreåndene kan verne, rettleie og straffe
- Ritual for å æra og blidgjere forfedrane er sentrale
- Eldre blir handsama med stor respekt, for dei er nærmast forfedrane

Den høgaste guden:
- Mange afrikanske religionar har ein høgaste gud som skapte verda
- Yoruba (Nigeria) kallar han Olodumare
- Zulu (Sør-Afrika) kallar han Unkulunkulu
- Denne guden er ofte fjern og blir kontakta gjennom mellomvesen

Åndelege leiarar:
- Medisinmenn/lækjarar har kunnskap om urter, ritual og åndeverda
- Orakel formidlar bodskap frå åndene
- Eldsteråd tek viktige avgjerder med åndeleg rettleiing

Fellesskap og ritual:
- Overgangsfasar (fødsel, vaksen alder, ekteskap, død) blir markerte med ritual
- Dans, trommer og song er sentrale uttrykksformer
- Fellesskapet er viktigare enn individet
- Ubuntu: "Eg er fordi vi er" -- menneske eksisterer gjennom relasjonane sine

Sjølv om urfolksreligionar er svært forskjellige, har dei ofte noko til felles:

- Naturen er heilag: Menneske er ein del av naturen, ikkje over han
- Forfedrekontakt: Dei avdøde lever vidare og kan påverke dei levande
- Munnleg overlevering: Kunnskap blir delt gjennom forteljingar, songar og ritual
- Heilskapleg livssyn: Religion er ikkje åtskild frå dagleglivet
- Fellesskap: Religionen er kollektiv, ikkje berre individuell
- Lokalt forankra: Religionen er knytt til ein bestemt stad og landskap

Desse likskapane tyder ikkje at alle urfolksreligionar er "det same". Kvar tradisjon er unik og fortener å bli forstått på eigne premissar.

Urfolksreligionar under press

Urfolksreligionar over heile verda har blitt utsette for undertrykking av kolonimakter. Mønsteret er påfallande likt det vi ser i samisk historie.

Konsekvensane av kolonialismen for urfolksreligionar:
- Kristne misjonærar fordømde urfolksreligionar som "vantru" eller "avgudsdyrking"
- Religiøse gjenstandar blei konfiskerte eller øydelagde
- Urfolk blei tvinga til å konvertere til kristendommen
- Heilage stader blei overtekne eller øydelagde
- Barn blei sende til misjonsskular der språk og kultur blei forbode

Døme:
- Australia: Aboriginske barn blei tekne frå familiane ("Stolen Generations") og plasserte i kvite heimar eller institusjonar
- Canada: Over 150 000 urfolksbarn gjekk gjennom residensskular. Tusenvis døydde. Canada har sin eigen Sannings- og forsoningskommisjon (2008-2015)
- Afrika: Kolonimakter innførte kristendom som del av "siviliseringsoppdraget"

Denne historia minner oss om at fornorskingspolitikken mot samane ikkje var eit isolert norsk fenomen, men del av eit globalt mønster.