7.2 Kristningen av samene

Kristninga av samane

Historia om korleis samane blei kristna er eit av dei mørkaste kapitla i norsk religionshistorie. Gjennom tvang, straff og systematisk undertrykking blei den tradisjonelle religionen til samane fortrengt og erstatta med kristendommen. Denne prosessen gjekk føre seg over fleire hundre år og fekk djupe konsekvensar for samisk kultur og identitet.

Denne historia er viktig å kjenne til -- ikkje for å dømme, men for å forstå og lære av feila i fortida.

Tidleg kristning (ca. 1000-1600)

Dei første møta mellom samar og kristendom skjedde gradvis. Kristninga av Norden i vikingtida påverka òg samane i sør, men prosessen var langsam.

Tidleg fase:
- Nokre samar tok til seg element av kristendommen frivillig
- Samisk religion og kristendom eksisterte side om side
- Mange samar praktiserte ei blanding av begge tradisjonane
- Kyrkjer blei bygde i samiske område frå 1100-talet

I denne perioden var det relativt lite direkte tvang. Mange samar heldt på den tradisjonelle religionen sin medan dei òg deltok i kristne ritual. Dette blir kalla religiøs synkretisme -- at element frå ulike religionar blandar seg.

Den systematiske kristninga

På 1600- og 1700-talet blei kristninga mykje meir aggressiv og systematisk. Den dansk-norske staten bestemte at alle samar skulle bli kristne.

Thomas von Westen (1682-1727)
- Kalla "apostelen til samane" -- men misjonen hans var prega av tvang
- Leidde omfattande misjonsarbeid i samiske område
- Oppretta skular der samiske barn blei undervist i kristendom
- Samla inn og øydela runebommer og andre religiøse gjenstandar

Metodar som blei brukte:
- Forbod mot samisk religionsutøving
- Brenning av runebommer og heilage gjenstandar
- Straff for dei som heldt fram med samiske ritual
- Øydelegging av sieidiar (heilage stader)
- Rettssaker mot noaidar -- nokre blei til og med avretta

Anders Poulsen (1692)
Ei av dei mest kjende sakene er rettssaka mot den samiske noaiden Anders Poulsen i Vadsø i 1692. Han blei stilt for retten for å ha brukt runebomma si. Under rettssaka forklarte han detaljert symbola på tromma -- noko som har gitt oss verdifull kunnskap om samisk religion. Poulsen blei drepen under fangenskapet.

Fornorsking (ca. 1850-1960)

Etter at den verste tvangsmisjonen var over, kom ei ny bølgje av undertrykking: fornorskingspolitikken. Målet var å gjere samane "norske" -- kulturelt, språkleg og religiøst.

Kva innebar fornorskinga?
- Språkforbod: Samisk blei forbode i skulen. Barn blei straffa for å snakke samisk.
- Internatskular: Samiske barn blei sende til internatskular langt frå heimen. Der fekk dei ikkje bruke språket eller praktisere kulturen sin.
- Kulturell undertrykking: Joik, koftar (samiske drakter) og samiske tradisjonar blei sett ned på.
- Jordlova av 1902: Berre norsktalande kunne eige jord i Finnmark.
- Skam: Mange samar lærte å skamme seg over identiteten sin.

Konsekvensar:
- Mange mista morsmålet sitt
- Kulturelle tradisjonar blei brotne
- Religiøs kunnskap gjekk tapt mellom generasjonane
- Mange samar skjulte identiteten sin
- Psykiske og sosiale skadar som varte i generasjonar

Fornorskingspolitikken er eit døme på kulturelt folkemord -- eit systematisk forsøk på å utrydde kulturen og identiteten til eit folk, sjølv om menneska fysisk fekk leve.

Samisk motstand

Trass i hundreår med undertrykking gav samane aldri heilt opp kulturen og identiteten sin.

Tidleg motstand:
- Mange samar praktiserte religionen sin i løynd
- Kunnskap blei ført vidare munnleg innanfor familiar
- Nokre noaidar heldt fram med å joike og bruke tromma i løynd

Alta-saka (1979-1981)
- Planar om å demme opp Altaelva utløyste massiv samisk protest
- Samar og miljøvernarar aksjonerte saman
- Svoltestreik framfor Stortinget
- Blei eit vendepunkt for samiske rettar i Noreg

Sametinget (1989)
- Oppretta som det folkevalde organet til samane
- Gir samane politisk innverknad
- Arbeider for samisk kultur, språk og rettar

Kulturell revitalisering:
- Samisk språk blir undervist att i skulen
- Joik er blitt ei levande kunstform
- Nye runebommer blir laga av samiske kunstnarar
- Samisk identitet blir feira med stoltheit
- 6. februar er samefolkets dag

Sanningskommisjonen (2018-2023)

I 2018 oppretta Stortinget Sannings- og forsoningskommisjonen for å granske fornorskingspolitikken og uretten mot samar, kvenar og norskfinnar.

Oppdraget til kommisjonen:
- Kartleggje fornorskingspolitikken og konsekvensane hans
- Samle inn personlege historier frå dei som blei ramma
- Foreslå tiltak for forsoning

Rapporten (2023):
Kommisjonen la fram rapporten sin i juni 2023. Den dokumenterte:
- Omfattande overgrep og kulturell undertrykking
- Langvarige konsekvensar for helse, språk og identitet
- At mange framleis ber på traume og skam
- At verknadene av fornorskinga ikkje er over

Tilrådingar:
- Styrkje samisk og kvensk språk
- Betre undervisning om fornorskingshistoria i skulen
- Tiltak for forsoning og anerkjenning
- Støtte til kulturrevitalisering

Kommisjonen er eit viktig steg, men forsoning er ein lang prosess. For mange samar er det viktig at storsamfunnet kjenner og anerkjenner denne historia.

I dag lever samisk åndelegheit vidare på ulike måtar:

- Mange samar er kristne, men kombinerer trua med samiske kulturuttrykk
- Nokre revitaliserer tradisjonelle samiske religiøse praksisar
- Joik blir brukt både som kulturuttrykk og som åndeleg praksis
- Respekten for naturen er framleis sentral i samisk identitet
- Samiske kyrkjer brukar joik og samisk språk i gudstenester

Det er viktig å forstå at samisk kultur og åndelegheit er levande og i utvikling -- det er ikkje berre fortidshistorie. Samisk identitet i dag er mangfaldig, og det finst mange måtar å vere same på.