7.1 Samisk religion og kosmologi

Samisk religion og kosmologi

Samane er Nordens urfolk og har ein av Europas eldste religiøse tradisjonar. Den samiske religionen blei praktisert i tusenvis av år, lenge før kristendommen kom til Norden. Sjølv om kristninga på 1600- og 1700-talet førte til at mykje blei fortrengt, lever element av den samiske åndelegheita vidare i dag.

I dette kapitlet lærer vi om verdsbiletet, gudane, rituala og dei heilage stadene til samane. Vi møter denne tradisjonen med den respekten han fortener som ein levande kulturarv.

Tre verder

I den samiske kosmologien var verda delt i tre nivå:

Oververda (Ylväsálbme)
- Verda til gudane og dei lyse åndene
- Her budde himmelgudane og dei gode kreftene
- Forbunde med sola, lyset og himmelen

Mellomverda (Duoddarat)
- Verda til menneske og dyr -- den synlege verkelegheita
- Her levde samane det daglege livet sitt i samspel med naturen
- Naturen var heilag og måtte handsamast med respekt

Underverda (Vuolleálbme)
- Dei dødes rike og mørke krefter
- Ikkje nødvendigvis vond, men annleis og farleg
- Dei avdøde levde vidare her og kunne påverke verda til dei levande

Desse tre verdene var ikkje heilt åtskilde. Gjennom ritual og draumar kunne ein røre seg mellom dei. Særleg noaiden (sjamanen) hadde evne til å reise mellom verdene.

Viktige gudeskikkelsar

Den samiske religionen hadde ikkje éin guddom, men mange ånder og guddommelege krefter knytte til fenomena i naturen.

Beaivi (Solguden/solgudinna)
- Ein av dei viktigaste guddommane
- Braut lys, varme og liv tilbake etter den mørke vinteren
- Særleg viktig i nordområda med mørketid og midnattssol
- Kvitt reinsdyrskinn blei ofra til Beaivi

Horagállis (Tordenguden)
- Gud for torden, lyn og regn
- Verna menneske mot vonde ånder
- Samanlikna med den norrøne guden Tor
- Avbilda med ein hammar på runebomma

Máttaráhkká og døtrene hennar
- Máttaráhkká var urmora, jordgudinna
- Dei tre døtrene hennar hjelpte ved fødsel og barndom:
- Sáráhkká -- hjelpte ved fødsel og verna kvinner
- Uksáhkká -- vakta døra og verna barnet
- Juksáhkká -- avgjorde kjønnet til barnet
- Sáráhkká var særleg viktig og blei æra med eigne ritual

Stállu
- Farlege vesen frå underverda
- Forteljingane om stállu var både skremmande og underhaldande
- Kunne lurast og vinnast over av smarte menneske

Sieidi -- dei heilage stadene til samane

I den samiske religionen var bestemte stader i naturen heilage. Desse blei kalla sieidi (fleirtal: sieiddit).

Ein sieidi kunne vere:
- Ein spesielt forma stein
- Eit fjell eller ein fjelltopp
- Eit tre, ein innsjø eller ei elv
- Ein stad der naturen var uvanleg vakker eller dramatisk

Kva gjorde ein ved ein sieidi?
- Ein la igjen offergåver: reinsdyrhorn, feitt, fisk, myntar
- Ein bad om lykke i jakt, fiske og reindrift
- Ein viste respekt og takksemd til naturkreftene
- Ein heldt seg stille og ærbødig ved staden

Sieidiane viser ein sentral tanke i samisk religion: naturen er heilag og fortener respekt. Mange sieidi-stader finst framleis i det samiske landskapet, og for mange samar er dei framleis viktige stader.

Viktig: Nokre sieidi-stader er sårbare. Det er viktig å vise respekt og ikkje forstyrre dei.

Noaiden

Noaiden var den samiske sjamanen -- ein person med spesielle evner til å kommunisere med åndeverda. Noaiden hadde ei sentral rolle i det samiske samfunnet.

Oppgåvene til noaiden:
- Lækje sjuke ved å kontakte åndene
- Spå framtida og gi råd
- Verne samfunnet mot vonde krefter
- Leie ritual og seremoniar
- Reise mellom dei tre verdene i transe

Korleis arbeidde noaiden?
- Brukte runebomma (samisk tromme) for å gå inn i transe
- Joika (song) for å kalle på åndene
- Tolka teikn i naturen
- Brukte draumar og visjonar

Noaiden var ikkje ein prest i vestleg forstand, men ein formidlar mellom menneska og åndeverda. Både menn og kvinner kunne vere noaidar, sjølv om kjeldene oftast nemner menn.

Joiken som religiøs praksis

Joiken er den samiske songtradisjonen og ein av Europas eldste musikkformer. I den samiske religionen var joiken meir enn underhaldning -- han var ein åndeleg praksis.

Den religiøse funksjonen til joiken:
- Å kalle på naturånder og guddomskrefter
- Å hjelpe noaiden inn i transe
- Å heidre avdøde slektningar
- Å uttrykkje tilhøyrsle til landskapet

Joik og identitet:
- Ein joikar ikkje om noko -- ein joikar nokon eller noko
- Joiken til ein person er personleg, nesten som eit namn
- Å joike eit fjell eller ei elv uttrykkjer samband til staden
- Joiken ber med seg forteljingane og kunnskapen frå fortida

Under fornorskingspolitikken blei joik forbode i mange samanhengar, fordi styresmaktene meinte han var knytt til "heidensk" religion. I dag er joiken revitalisert og er ein viktig del av samisk kulturuttrykk. Artistar som Mari Boine og Ella Marie Hætta Isaksen har gjort joiken kjend langt utover Sápmi.

Synet på naturen i den samiske religionen kan oppsummerast slik:

- Alt heng saman: Menneske er ein del av naturen, ikkje herskarar over han
- Naturen er besjela: Fjell, vatn og dyr har eigen vilje og kraft
- Gjensidigheit: Menneske må gi tilbake til naturen, ikkje berre ta
- Berekraft: Ein tok berre det ein trong og viste takksemd

Dette natursynet har fått fornya interesse i vår tid, fordi det liknar på moderne økologisk tenking. Mange meiner at det tradisjonelle samiske natursynet kan inspirere oss til å handsame naturen betre i møte med klimakrisa.