2.3 Islam i den moderne verden

Islam i den moderne verda

Korleis forheld islam seg til den moderne verda? Er islam foreinleg med demokrati, menneskerettar og vitskapleg tenking? Desse spørsmåla vert diskuterte intenst -- både blant muslimar og i samfunnet elles.

Svaret er at det ikkje finst eitt svar. Muslimar forheld seg til modernitet på mange ulike måtar -- frå dei som ønskjer å reformere islamsk tenking for å møte nye utfordringar, til dei som meiner at tradisjonelle tolkingar er tilstrekkelege. I dette kapittelet skal vi sjå på dei viktigaste straumdraga: islamsk modernisme, tradisjonalisme, politisk islam og europeisk islam.

Islamsk modernisme og reform

Frå midten av 1800-talet, då den muslimske verda stod overfor europeisk kolonialisme og teknologisk overlegenheit, byrja islamske tenkjarar å spørje: Kvifor har den muslimske verda falle etter? Og korleis kan islam fornyast utan å miste identiteten sin?

Pionerar for islamsk modernisme:

- Jamal al-Din al-Afghani (1838--1897): Argumenterte for at islam og fornuft er foreinlege, og at muslimar må sameinast mot kolonialisme og stagnasjon.
- Muhammad Abduh (1849--1905): Egyptisk teolog som meinte at islam er foreinleg med vitskap og fornuft. Han argumenterte for at mange tradisjonelle tolkingar er menneskelege og kan reviderast.
- Rashid Rida (1865--1935): Student av Abduh, men rørte seg i meir konservativ retning og la grunnlaget for moderne salafisme.

Moderne reformtenkjarar:
- Fazlur Rahman (1919--1988): Pakistansk-amerikansk teolog som argumenterte for ei kontekstuell lesing av Koranen -- at ein må forstå ånda og intensjonen i teksten, ikkje berre ordlyden.
- Tariq Ramadan (f. 1962): Sveitsisk-egyptisk intellektuell som argumenterer for ein europeisk islam som er tru mot islamske verdiar og samtidig integrert i europeiske samfunn.
- Amina Wadud (f. 1952): Amerikansk teolog som les Koranen frå eit feministisk perspektiv og argumenterer for full likestilling mellom kjønna.

Kva modernistar meiner:
- Koranen må lesast i kontekst -- historiske reglar er ikkje nødvendigvis universelle
- Ijtihad (sjølvstendig resonnering) må gjenopnast og brukast aktivt
- Islam er foreinleg med demokrati, vitskap og menneskerettar
- Skiljet mellom religion og stat er mogleg og ønskeleg
- Likestilling mellom kjønna er i tråd med ånda i Koranen

Den gylne tidsalderen: Islamske modernistar peikar ofte tilbake på den gylne tidsalderen i islam (ca. 800--1300), då den muslimske verda leidde verda i vitskap, filosofi, medisin og matematikk. Visdomshuset i Bagdad (Bayt al-Hikma) omsette greske, persiske og indiske verk og utvikla ny kunnskap. Lærde som Ibn Sina (Avicenna) innan medisin, al-Khwarizmi innan algebra og Ibn Rushd (Averroes) innan filosofi var banebrytande. Modernistar argumenterer for at denne tradisjonen viser at islam og vitskap kan foreinast, og at stagnasjon skuldast politiske og sosiale forhold, ikkje islam i seg sjølv.

Islamsk økonomi: Eit moderne forsøk på å bruke islamske prinsipp er islamsk finans. Koranen forbyr riba (rente/åger), og det har vakse fram ein heil industri med shariah-kompatible bankar, forsikringar og investeringsfond. Islamsk finans er i dag ein global industri verd over 2 billionar dollar og viser korleis islamske prinsipp vert tilpassa moderne økonomiske system.

Tradisjonalisme og konservatisme

På den andre sida av spekteret står tradisjonalistar og konservative muslimar som meiner at dei klassiske tolkingane av islam er tilstrekkelege og at fornying ikkje krev at ein forkastar arva forståingar.

Tradisjonalisme: Tradisjonalistar meiner at tolkingstradisjonane i islam (dei fire rettsskulane, klassisk teologi) representerer ein rikdom av kunnskap som ikkje bør kastast over bord. Dei er skeptiske til radikal nytenking, men godtek at tolkingar kan tilpassast nye omstende innanfor etablerte rammer.

Salafisme: Salafistar ønskjer å gå tilbake til praksisen til dei tre første generasjonane av muslimar og avvise seinare tolkingstradisjonar som dei meiner har forvrengt det opphavlege bodskapet i islam. Dei fleste salafistar er fredelege og fokuserer på personleg fromheit, men nokre er politisk aktive.

Wahhabisme: Den strengaste forma for salafisme, med opphav i Saudi-Arabia. Wahhabismen avviser sufisme, helgendyrking og mykje av den klassiske tolkingstradisjonen. Den har hatt stor innverknad globalt gjennom oljepengane til Saudi-Arabia og kontrollen over dei heilage stadene.

Deobandi-rørsla: Ei konservativ rørsle frå Sør-Asia som legg vekt på streng etterfølging av hanafi-rettsskulen. Deobandi-skular har stor innverknad i Pakistan, Afghanistan og Bangladesh.

Det er viktig å skilje mellom konservativ religiøs praksis og ekstremisme. Dei aller fleste konservative muslimar er fredelege menneske som ønskjer å leve i tråd med trua si.

Politisk islam

Politisk islam er eitt av dei mest debatterte og misforståtte fenomena i moderne religionshistorie.

Det Muslimske Brorskapet: Grunnlagd i Egypt i 1928 av Hassan al-Banna. Brorskapet meiner at islam tilbyr eit komplett system for samfunnet, inkludert politikk, økonomi og utdanning. Det har vore den viktigaste islamistiske rørsla i den arabiske verda og har inspirert liknande organisasjonar i mange land. Brorskapet har veksla mellom politisk deltaking og undertrykking.

Iransk revolusjon (1979): Ayatollah Khomeini leidde ein revolusjon som avsette sjahen og etablerte Den islamske republikken Iran -- ein stat styrt av shia-islamske prinsipp med ein øvste leiar (velayat-e faqih) som er geistleg. Den iranske revolusjonen inspirerte islamistiske rørsler over heile verda, men skapte òg frykt og misforståingar i Vesten.

Demokratisk islamisme: Fleire islamistiske rørsler har valt å delta i demokratiske prosessar. AKP i Tyrkia (partiet til Erdogan), Ennahda i Tunisia og PJD i Marokko er eksempel på parti som kombinerer islamske verdiar med demokratisk deltaking.

Jihadisme og valdeleg ekstremisme: Ein liten minoritet av islamistar bruker vald for å oppnå måla sine. Grupper som al-Qaida og IS/Daesh representerer ei ekstrem fortolking som vert avvist av det overveldande fleirtalet av muslimar. Desse gruppene har drepe langt fleire muslimar enn ikkje-muslimar. Det er viktig å skilje mellom politisk islam som brei kategori og den vesle delen som tyr til vald.

Viktig: Dei aller fleste muslimar avviser vald og terrorisme og meiner det strir mot kjerneverdiane i islam. Mange muslimske lærde, organisasjonar og land har teke kraftig avstand frå ekstremisme.

Islam i Europa og Noreg

Om lag 25--30 millionar muslimar bur i Vest-Europa, og dei er ein viktig del av det europeiske samfunnet. Men spørsmålet om korleis islam og Europa forheld seg til kvarandre er gjenstand for intens debatt.

Historisk bakgrunn: Muslimsk nærvær i Europa er ikkje nytt. Al-Andalus (muslimsk Spania, 711--1492) var eit kulturelt høgdepunkt. Bosniske muslimar har budd i Europa i over 500 år. Men den store innvandringa av muslimar til Vest-Europa skjedde frå 1960-talet, først som arbeidsinnvandring, deretter gjennom familiegjenforeining og flukt.

Europeisk islam: Mange muslimske tenkjarar argumenterer for ein «europeisk islam» -- ei form for islamsk praksis som er tru mot kjernen i islam, men tilpassa den europeiske konteksten. Tariq Ramadan har argumentert for at europeiske muslimar ikkje skal sjå seg sjølve som «muslimar i eksil», men som fullverdige europeiske borgarar med ein islamsk identitet.

Islam i Noreg: Det bur anslagsvis 200 000--250 000 muslimar i Noreg. Dei kjem frå mange ulike land (Pakistan, Somalia, Irak, Tyrkia, Bosnia, Afghanistan, Syria) og representerer eit stort mangfald av kulturar og tolkingar. Moskear fungerer ikkje berre som bønestader, men som sosiale møteplassar, språkskular og rådgjevingssenter. Islamsk Råd Noreg er ein paraplyorganisasjon som representerer mange muslimske trussamfunn.

Utfordringar og debattar i Europa:
- Forholdet mellom religionsfridom og sekularisme (til dømes debatten om hijab i offentlege institusjonar)
- Integrasjon og identitet -- kan ein vere fullverdig europeisk borgar og praktiserande muslim?
- Ytringsfridom og religiøs sensitivitet (karikaturdebatten)
- Radikalisering og førebygging
- Diskriminering og islamofobi (meir om dette i kapittel 2.5)

Oppsummering

Muslimar forheld seg til den moderne verda på mange ulike måtar. Islamsk modernisme forsøkjer å foreine islamsk tru med demokrati, vitskap og menneskerettar gjennom aktiv bruk av ijtihad og kontekstuell lesing av Koranen. Tradisjonalistar meiner at klassiske tolkingar er tilstrekkelege, medan salafistar ønskjer å gå tilbake til dei tidlegaste generasjonane.

Politisk islam spenner frå demokratiske parti til valdelege grupper, men det store fleirtalet av islamistar er ikkje valdelege. Det er viktig å skilje mellom politisk islam som brei kategori og ekstremisme.

I Europa bur om lag 25--30 millionar muslimar, og omgrepet «europeisk islam» skildrar forsøket på å utvikle ein islamsk praksis tilpassa den europeiske konteksten. I Noreg bur det om lag 200 000--250 000 muslimar frå mange ulike land, som representerer eit stort mangfald av tolkingar og praksisar.

Den sentrale debatten handlar om korleis islam kan vere relevant i ei moderne, globalisert verd -- utan å miste kjernen sin.