7.5 Urfolksreligioner i verden

Urfolksreligionar i verda

Over heile verda har urfolk utvikla rike religiøse tradisjonar gjennom tusenvis av år. Desse tradisjonane har ofte vorte oversette, misforståtte eller nedvurderte av europeiske kolonimakter, som kalla dei «primitive» eller «heidenske». I røynda er urfolksreligionar djupe, komplekse og sofistikerte åndelege tradisjonar som rommar viktig visdom om forholdet mennesket har til naturen og til kvarandre.

I dette kapittelet skal vi utforske nokre av urfolksreligionane i verda. Vi brukar omgrepa «urfolksreligionar» eller «tradisjonelle religionar» -- aldri nedvurderande omgrep. Desse religionane fortener same respekt som kristendom, islam og andre verdsreligionar.

Fellestrekk i urfolksreligionar

Sjølv om urfolksreligionar er svært ulike frå stad til stad, finst det nokre fellestrekk som går igjen i mange tradisjonelle religionar:

Natur og åndelegheit heng saman: I dei fleste urfolksreligionar er naturen ikkje berre ein ressurs -- han er heilag og levande. Fjell, elvar, tre og dyr kan ha åndelege kvalitetar. Mennesket er ein del av naturen, ikkje åtskilt frå han.

Forfedrekult: Mange urfolksreligionar ærar forfedrane og trur at dei døde held fram med å påverke livet til dei levande. Forfedreåndene kan verne, rettleie eller straffe.

Munnleg overlevering: Kunnskap blir overført gjennom forteljingar, songar, ritual og seremoniar, ikkje gjennom heilage skrifter. Eldre menneske har ei særleg viktig rolle som kunnskapsberarar.

Sjamanisme eller religiøse spesialistar: Mange urfolk har religiøse spesialistar -- sjamanar, medisinmenn eller -kvinner, eldste -- som formidlar mellom menneske og åndeverd.

Heilskapleg verdssyn: Religion, kultur, samfunn og dagligliv er ikkje åtskilde sfærer, men delar av ein heilskap. Det finst ofte ikkje eit eige ord for «religion» fordi åndelegheita gjennomsyrer alt.

Aboriginsk åndelegheit -- Australia

Australia vart folkesett for minst 65 000 år sidan, og dei religiøse tradisjonane til aboriginarane er blant dei eldste samanhengande åndelege tradisjonane i verda.

Sentralt i aboriginsk åndelegheit er Draumetida (The Dreaming). Draumetida er ikkje berre fortid -- ho er ein evig, tidlaus dimensjon der forfedreåndene skapte verda. Dei forfedrane vandra over landet, og der dei gjekk, skapte dei fjell, elvar, dyr og plantar. Spora dei etterlét seg, blir kalla songlines (sanglinjer) -- usynlege stigar over landskapet som kan «syngjast» gjennom forteljingar og songar.

Aboriginsk religion er djupt knytt til landet. Bestemte stader i landskapet er heilage fordi dei er knytte til Draumetidsforfedrane. Ayers Rock (Uluru) er eitt av dei mest kjende eksempla -- det er ein heilag stad for Anangu-folket.

Ritual og seremoniar spelar ei stor rolle. Gjennom dans, song, kroppsmåling og forteljingar gjenopplever aboriginarane hendingane frå Draumetida og held ved like forbindelsen med forfedrane og landet.

Aboriginarane vart hardt råka av den britiske koloniseringa frå 1788. Landet deira vart teke, kulturen undertrykt, og barn vart tvangsfjerna frå familiane sine (dei såkalla «Stolen Generations»). Likevel lever aboriginsk åndelegheit vidare og opplever i dag ein revitalisering.

Tradisjonane til maoriane -- Aotearoa (New Zealand)

Maoriane er urfolket i Aotearoa (New Zealand) og kom til øyane for rundt 700-800 år sidan med kanoar frå Polynesia. Religionen til maoriane er ein del av den polynesiske religiøse tradisjonen.

Sentrale omgrep i åndelegheita til maoriane:

Mana er ei kraft eller åndeleg energi som finst i alt -- menneske, gjenstandar, stader og handlingar. Ein leiar med stor autoritet har mykje mana. Ein krigar som vinn eit slag, aukar manaen sin. Mana kan arvast, vinnast og tapast.

Tapu (opphavet til det engelske ordet «taboo») tyder heilag eller forbode. Noko som er tapu skal behandlast med stor respekt. Heilage stader, gjenstandar og personar kan vere tapu.

Whakapapa er slektslinjer som forbind menneske med kvarandre, med naturen og med dei guddommelege forfedrane. Å kjenne sin whakapapa er avgjerande for maoriisk identitet.

Religionen til maoriane inkluderer mange gudar, mellom andre Tane (skogens og lysets gud), Tangaroa (havets gud) og Tu (krigens gud). Skapingsmyten fortel om korleis himmel (Ranginui) og jord (Papatuanuku) vart skilde av barna sine for å skape rom for livet.

Den maoriiske kulturen er i dag sterk i New Zealand. Maoriisk språk og tradisjonar er ein viktig del av identiteten til landet, og maoriiske verdiar som manaakitanga (gjestfridom) og kaitiakitanga (forvaltningsansvar for naturen) har brei innverknad.

Tradisjonane til nordamerikanske urfolk

Dei nordamerikanske urfolka (ofte kalla «Native Americans» eller «First Nations» i Canada) omfattar hundrevis av ulike folk med ulike språk, kulturar og religiøse tradisjonar. Det er difor viktig å ikkje generalisere, men nokre tema går igjen i mange tradisjonar.

Den store ånd (Great Spirit, Wakan Tanka hos lakotafolket, Gitchi Manitou hos ojibwe) er eit omgrep for ei overordna, guddommeleg kraft i mange nordamerikanske urfolkstradisjonar. Den store ånd gjennomsyrer alt som finst.

Medisinhjulet er eit viktig symbol i mange tradisjonar. Det representerer livets sirkel, dei fire himmelretningane, dei fire årstidene og balansen i tilværet. Medisinhjulet minner om at alt heng saman.

Visjonssøk (vision quest) er eit overgangsritual i mange tradisjonar, særleg blant præriefolka. Ein ung person dreg aleine ut i naturen for å faste, be og søkje ein visjon som gir retning for livet.

Svettehytta (sweat lodge) er eit ritual for reinsing og bøn. Deltakarane sit i ei lita, dampfylt hytte, syng og ber medan dei svettar. Det symboliserer atterføding og åndeleg reinsing.

Dei nordamerikanske urfolka vart utsette for brutal kolonisering, folkemord, tvangsflytting og forsøk på kulturell utrydding. Barn vart sende til internatskular der dei vart straffa for å snakke sitt eige språk. Desse overgrepa har djupe parallellar til fornorskinga av samane i Noreg. I dag kjempar nordamerikanske urfolk for rettane sine og revitaliserer tradisjonane sine.

Tradisjonelle afrikanske religionar

Afrika har eit enormt mangfald av tradisjonelle religionar, og det er umogleg å skildre dei som éin einskapleg religion. Likevel finst det nokre gjentakande tema:

Ein høgaste Gud finst i mange afrikanske tradisjonar -- ein skapargud som ofte har trekt seg tilbake og overlate det daglege til lågare gudar og ånder. Hos yoruba-folket i Nigeria blir denne guden kalla Olodumare.

Forfedrekult er svært viktig i mange afrikanske religionar. Dei døde held fram med å leve som ånder og påverkar lagnaden til dei levande. Det er viktig å ære forfedrane gjennom ritual og ofringar.

Samfunnet og fellesskapet står i sentrum. Religionen er ikkje ei individuell sak, men noko som bind samfunnet saman. Ubuntu-filosofien frå sørlege Afrika uttrykkjer dette: «Eg er fordi vi er.»

Afrikanske tradisjonelle religionar lever side om side med kristendom og islam, som har spreidd seg over store delar av kontinentet. Mange afrikanarar praktiserer ein kombinasjon av tradisjonell religion og ein av verdsreligionane. I diasporaen (det vil seie blant afrikanarar som bur utanfor Afrika) har tradisjonelle afrikanske religionar gitt opphav til nye religionar som voodoo i Haiti og candomble i Brasil.

Oppsummering

Urfolksreligionar er rike, komplekse åndelege tradisjonar som fortener same respekt som verdsreligionane. Fellestrekk inkluderer eit naturnært verdssyn, forfedrekult, munnleg overlevering og heilskapleg tenking der religion gjennomsyrer heile livet. Draumetida til aboriginarane, omgrepa mana og tapu til maoriane, visjonssøket til nordamerikanske urfolk og afrikanske forfedretradisjonar er alle eksempel på djupe og sofistikerte religiøse tradisjonar. Dei fleste urfolk vart utsette for kolonisering og undertrykking av tradisjonane sine, men i dag skjer det revitalisering over heile verda. Urfolks naturforståing og visdom om berekraft har fått fornya aktualitet i ei tid med klimaendringar og miljøkrise.