7.4 Samisk religion og tradisjon

Samisk religion og tradisjon

Samane er eit urfolk som har levd i Sápmi -- områda i det nordlege Noreg, Sverige, Finland og Russland -- i tusenvis av år. Lenge før kristendommen kom til Norden, hadde samane sin eigen religion med eit rikt åndeleg liv knytt til naturen, dyra og årstidene.

Den samiske religionen vart brutalt undertrykt gjennom fornorsking og tvangskristning. Mykje kunnskap gjekk tapt. I dag arbeider mange samar med å revitalisere og ta vare på sin religiøse og kulturelle arv. Å lære om samisk religion er viktig -- både fordi det er ein del av Noregs historie, og fordi det gir oss innsikt i ein rik åndeleg tradisjon som fortener respekt.

I dette kapittelet skal vi sjå på den førkristne samiske religionen, den smertefulle historia om undertrykking, og korleis samisk religiøs og kulturell tradisjon lever vidare i dag.

Den førkristne samiske religionen

Den samiske religionen var ein naturreligion der alt i naturen -- fjell, elvar, dyr, tre og vind -- vart sett på som besjela og levande. Mennesket var ein del av naturen, ikkje herre over han. Det fanst ein djup respekt for naturens krefter og ei forståing av at menneske, dyr og ånder levde i eit gjensidig avhengigheitsforhold.

Gudar og ånder i den samiske religionen var mange. Blant dei viktigaste var:
- Beaivi -- solguden, særleg viktig i nord der sola forsvinn om vinteren og kjem tilbake om våren
- Horagalles (også kalla Dierpmis) -- tordenguden, som verna mot vonde ånder
- Maderakka og dei tre døtrene hennar -- gudinna for fødsel og kvinneliv
- Saiva-vesen -- hjelpande ånder som kunne bu i heilage fjell og vatn

I den samiske verdsforståinga var tilværet delt i fleire verder eller nivå: verda til menneska, verda til gudane og åndene, og verda til dei døde. Desse verdene var samanbundne, og det var mogleg å reise mellom dei.

Den samiske religionen hadde ikkje heilage skrifter eller ei fast lære. Kunnskapen vart overlevert munnleg gjennom forteljingar, joik og ritual frå generasjon til generasjon.

Runebomma -- den heilage tromma

Runebomma (goavddis på nordsamisk) var den viktigaste religiøse reiskapen i samisk religion. Det var ei oval tromme laga av reinskinn spent over ei ramme av bjørketre. På skinnet var det måla symbol og figurar -- gudar, dyr, menneske, himmellekamar og dei ulike sfærene i livet.

Runebomma hadde fleire funksjonar:
- Reise mellom verdene: Noaidien brukte rytmen til runebomma for å gå inn i transe og reise til åndeverdene
- Spådom: Ein peikar (arpa) vart lagd på trommeskinnet, og når noaidien slo på tromma, viste rørslene til peikaren svar på spørsmål
- Lækjing: Lyden av tromma og åndereisa til noaidien kunne brukast til å lækje sjukdom

Runebomma var så sentral i samisk religion at ho vart det fremste målet for kristne misjonærar som ville utrydde samisk tru. Hundrevis av runebommer vart konfiskerte og brende. I dag finst det berre rundt 70 bevarte runebommer, dei fleste i museum i Noreg, Sverige og Europa.

Runebomma er i dag eit viktig symbol på samisk identitet og kulturarv. Ho er avbilda på det samiske flagget i stilisert form, og mange samiske kunstnarar og kulturarbeidarar arbeider med å halde runebommetradisjonen levande.

Joik -- samisk åndeleg song

Joiken er ei av dei eldste songformene i Europa og har djupe røter i samisk religion. Å joike er ikkje å syngje om noko -- det er å joike noko eller nokon. Ein joikar ein person, eit dyr, ein stad eller eit fenomen i naturen. Joiken prøver å fange vesenet eller essensen av det ein joikar.

I den førkristne samiske religionen var joiken nært knytt til det åndelege livet. Noaidien brukte joik som del av rituala sine for å kontakte åndeverda. Kvar person kunne ha sin eigen personlege joik, nesten som eit musikalsk portrett.

Under fornorskinga vart joiken forboden. Misjonærar og norske styresmakter kalla joiken «syndig» og «djevelsk». Mange samar slutta å joike av frykt for straff. Joiken overlevde likevel i løynd.

I dag opplever joiken ein renessanse. Samiske artistar som Mari Boine, Sofia Jannok og Ella Marie Hætta Isaksen brukar joik i moderne musikk og har fått internasjonal anerkjenning. Joiken har vorte eit stolt symbol på samisk identitet.

Tvangskristning og fornorsking

Historia om undertrykkinga av den samiske religionen er smertefull og viktig å kjenne til.

Frå 1600-talet intensiverte danske og svenske styresmakter arbeidet med å kristne samane. Misjonærar vart sende til samiske område med mål om å utrydde den «heidenske» samiske trua. Dei mest dramatiske verkemidla var:

- Brenning av runebommer: Misjonærane konfiskerte og brende hundrevis av runebommer, den viktigaste religiøse reiskapen
- Straff av noaidi: Noaidiar vart forfølgde, fengsla og i nokre tilfelle avretta. I 1693 vart den samiske noaidien Anders Poulsen dømd i Vadsø
- Forbod mot religiøs praksis: Ofring ved sieidi, joik og andre religiøse handlingar vart forbodne

På 1800- og 1900-talet vart fornorskingspolitikken endå meir systematisk. Samiske barn vart sende på internatskular der dei vart tvinga til å snakke norsk. Samisk språk, kultur og religion vart sett på som mindreverdige og noko som måtte fjernast for at samane skulle bli «ordentlege nordmenn».

Denne politikken førte til at mykje kunnskap om samisk religion gjekk tapt. Mange samar skamma seg over bakgrunnen sin og skjulte den samiske identiteten sin. Generasjonar mista kontakten med språket sitt og tradisjonane sine.

Fornorskingspolitikken er i dag anerkjend som eit overgrep mot det samiske folket. Sannings- og forsoningskommisjonen leverte rapporten sin i 2023, der han dokumenterte konsekvensane av fornorskinga og tilrådde tiltak for forsoning.

Revitalisering -- samisk tradisjon i dag

Frå 1970-talet og framover har det vore ei sterk rørsle for å gjenopplive samisk kultur, språk og tradisjon. Altasaka i 1979-81 -- protestane mot utbygginga av Altaelva -- vart eit vendepunkt der rettane til samane vart sette på dagsordenen.

I dag skjer det mykje positivt:
- Sametinget vart oppretta i 1989 og gir samane politisk representasjon
- Samiske språk blir undervist i skular, og det finst samiske barnehagar, skular og medium (NRK Sápmi)
- Joik og samisk kunst opplever ein renessanse, med artistar som kombinerer tradisjon og moderne uttrykk
- Tradisjonell kunnskap om natur, reindrift og åndeleg liv blir dokumentert og ført vidare
- Samisk nasjonaldag 6. februar blir feira med stoltheit

Forholdet mellom samisk tradisjon og kristendom er samansett i dag. Mange samar er kristne -- ofte med tilhøyrsel til læstadianismen, ei vekkingsrørsle som fekk stort gjennomslag blant samar på 1800-talet. Nokre samar opplever at dei kan kombinere kristen tru med samisk tradisjon og naturforståing. Andre arbeider med å gjenopplive den førkristne samiske religionen.

Det er viktig å forstå at samisk kultur og religion ikkje er noko som høyrer fortida til -- det er levande tradisjonar som utviklar seg og tilpassar seg samtida, samtidig som dei tek vare på sin rike arv.

Oppsummering

Den samiske religionen var ein naturreligion med djup respekt for naturen og kreftene hans. Noaidien var ein religiøs spesialist som brukte runebomma til å reise mellom verdene, lækje og gi råd. Sieidi (heilage stader) og joik var andre viktige element. Frå 1600-talet vart samisk religion systematisk undertrykt gjennom tvangskristning og fornorsking: runebommer vart brende, noaidiar forfølgde, joik forboden og samiske barn tvinga til internatskular. Denne politikken er anerkjend som eit overgrep mot det samiske folket. I dag opplever samisk kultur ein revitalisering gjennom Sametinget, samisk utdanning og medium, og ei stolt gjenoppliving av tradisjonar som joik. Samisk religion og kultur er ikkje noko som høyrer fortida til -- det er levande tradisjonar som fortener respekt og anerkjenning.