7.1 Religion og kultur

Religion og kultur

Religion og kultur heng tett saman. Gjennom tusenvis av år har religionar forma kulturar, og kulturar har forma religionar. Maten vi et, kleda vi brukar, høgtidene vi feirar og tradisjonane vi følgjer -- alt dette er påverka av religiøse idear og praksisar.

Men kva er eigentleg skilnaden på religion og kultur? Og korleis påverkar dei kvarandre? I dette kapittelet skal vi utforske dei mange måtane religion og kultur er vovne saman på, frå matreglar og kleskodar til høgtider og overgangsritual.

Korleis religion og kultur heng saman

Religion og kultur påverkar kvarandre på mange måtar. Religionen kan gi kulturen verdiane, reglane og tradisjonane sine. Samtidig tilpassar religionar seg dei kulturane dei er i.

Eit godt eksempel er kristendommen. Jesus levde i Midtausten, men då kristendommen spreidde seg til Europa, tok han opp i seg mange europeiske kulturelle element. Julefeiringa er eit tydeleg eksempel: Datoen 25. desember vart truleg vald for å erstatte ei eldre, heidensk solhøgtid. Juletreet, nissar og julegåver er kulturelle tradisjonar som ikkje finst i Bibelen, men som har vorte ein del av den kristne julefeiringa i mange land.

På same måte blir islam feira ulikt i Indonesia, Marokko og Tyrkia. Ramadan er den same fastemånaden overalt, men maten som blir servert ved fastebrotet (iftar) varierer med lokal matkultur. I Indonesia blir det ofte ete kolak (ein søt dessert med banan og kokosmjølk), medan det i arabiske land er vanleg å bryte fasta med daddel og vatn, slik tradisjonen seier at profeten Muhammad gjorde.

Mat og religion

Dei fleste store religionar har reglar eller tradisjonar knytte til mat. Desse reglane kan handle om kva ein kan ete, korleis maten skal lagast, og når ein skal faste.

Jødedommen har kasjrut-lovene (kosher), som mellom anna forbyr svinekjøt og skaldyr, og krev at kjøt og mjølkeprodukt blir haldne åtskilde. Dyr må slaktast på ein bestemt måte (sjekhita) for at kjøtet skal vere kosher.

Islam har halal-reglar som liknar på dei jødiske. Svinekjøt er forbode (haram), og dyr skal slaktast på ein bestemt måte med ei bøn (bismillah). Alkohol er òg forbode. Under ramadan fastar muslimar frå soloppgang til solnedgang i ein heil månad.

Hinduismen har ein lang tradisjon for vegetarisme, særleg blant brahminar (prestar). Kua blir rekna som heilag, og dei fleste hinduar et difor ikkje storfekjøt. Matreglane varierer mykje mellom ulike grupper og regionar i India.

Buddhismen oppmodar til ikkje-vald (ahimsa), og mange buddhistar er vegetarianarar. I nokre buddhistiske retningar er det tillate å ete kjøt dersom ein ikkje sjølv har drepe dyret.

Kristendommen har generelt få matforbod, men i mange kristne tradisjonar fastar ein i periodar, til dømes før påske (fastetida). Den ortodokse kyrkja har strenge fastereglar der ein unngår kjøt, egg og meieriprodukt i lange periodar.

Klede og religion

Klede er eit synleg uttrykk for religiøs tilhøyrsel i mange kulturar. Her er nokre eksempel:

Hijab er eit hovudplagg som mange muslimske kvinner brukar for å dekkje håret. Det finst mange ulike former: hijab (dekkjer håret), niqab (dekkjer òg andletet utanom auga) og burka (dekkjer heile kroppen). Bruken av hijab varierer enormt -- nokre kvinner vel det sjølve som eit uttrykk for tru, medan andre opplever press frå familie eller samfunn.

Kippa er ei lita hovuddekkje som jødiske menn brukar, særleg under bøn og i synagogen. Ho er eit teikn på respekt for Gud. Ortodokse jødiske menn brukar ho heile tida.

Turban (dastar) blir brukt av sikh-menn for å dekkje det uklipte håret, som er eit av dei fem religiøse symbola i sikhismen. Turbanen er eit viktig identitetsmerke.

Presteklede i kristendommen varierer mellom ulike retningar. Katolske og ortodokse prestar ber messehaklar og andre liturgiske klede under gudstenesta. Protestantiske prestar brukar ofte enklare drakter.

I mange land er religiøse klede gjenstand for debatt. Nokre meiner at religiøse plagg er uttrykk for personleg tru og bør respekterast, medan andre meiner at visse religiøse klede kan vere undertrykkjande eller skape utfordringar i eit sekulært samfunn.

Høgtider og overgangsritual

Religiøse høgtider er blant dei tydelegaste eksempla på samanhengen mellom religion og kultur. Dei markerer viktige hendingar i historia til religionen og gir fellesskap og tilhøyrsel.

Jul (kristendom) feirar fødselen til Jesus, men julefeiringa inneheld mange kulturelle element som varierer frå land til land -- juletre, julenisse, julegraut, adventsstake og julekalender.

Id al-fitr (islam) markerer slutten på fastemånaden ramadan med fest, gåver og fellesskap. Familien samlast til store måltid, og barn får ofte nye klede og gåver.

Diwali (hinduisme og sikhisme) er lysfesten som blir feira med lamper, fyrverkeri, søtsaker og familiesamlingar. Han symboliserer sigeren til lyset over mørket.

Pesach (jødedommen) feirar utgangen frå Egypt. Familien samlast til eit seder-måltid med symbolsk mat som minner om slaveriet og frigjeringa.

Overgangsritual er seremoniar som markerer viktige overgangar i livet: fødsel, vaksen alder, ekteskap og død. I Noreg er konfirmasjon -- anten kyrkjeleg eller borgarleg -- eit viktig overgangsritual for ungdom. I jødedommen har gutar bar mitsva ved 13 år, og jenter bat mitsva ved 12 år. I mange kulturar blir overgangen til vaksenlivet feira med store seremoniar.

Religion og kultur i Noreg i dag

Noreg har gått frå å vere eit religiøst homogent samfunn til å bli eit mangfaldig samfunn med mange religionar og livssyn. Den norske kyrkja (luthersk) har historisk prega norsk kultur djupt -- frå heilagdagar og skuleferiar til lover og verdiar.

I dag er det rundt 700 000 medlemmer i andre tros- og livssynssamfunn enn Den norske kyrkja. Islam er den nest største religionen i Noreg, og moskéar og halal-butikkar har vorte ein del av kvardagsbiletet i mange norske byar. Hindutempel, buddhistsenter, synagogar og gurdwaraer (sikh-tempel) finst òg.

Dette mangfaldet fører til både rikdom og utfordringar. Vi får tilgang til nye kulturelle uttrykk, mattradisjonar og perspektiv, men vi må òg lære å leve saman med ulike skikkar og verdiar. Spørsmål som «Bør det serverast halal-mat i skulekantiner?» eller «Skal religiøse heilagdagar gi fri frå skulen?» er eksempel på korleis religion og kultur møtest i det norske samfunnet.

Det norske samfunnet byggjer på prinsipp om religionsfridom og likeverd, noko som tyder at alle har rett til å utøve religionen sin, samtidig som ein respekterer retten andre har til å tru og leve annleis.

Oppsummering

Religion og kultur er tett samanvovne. Religionar formar kulturar gjennom matreglar, kleskodar, høgtider og overgangsritual, medan kulturar formar korleis religionar blir praktiserte lokalt. Synkretisme -- samanblanding av religiøse og kulturelle element -- er vanleg i alle religionar. I Noreg har kristendommen historisk prega kulturen sterkt, men i dag er samfunnet meir mangfaldig med mange religionar og livssyn. Matreglar, klesplagg og høgtider er konkrete eksempel på korleis religion og kultur møtest i kvardagen. Religionsfridom og respekt for mangfald er viktige prinsipp i det norske samfunnet.