1.2 Bibelen -- innhold og bruk

Bibelen -- innhald og bruk

Bibelen er den heilage skrifta til kristendommen og ei av dei mest utbreidde bøkene i verdshistoria. Han er omsett til over 700 språk og finst i milliardar av eksemplar. For kristne er Bibelen Guds ord og den viktigaste kjelda til tru, moral og lære.

Men Bibelen er ikkje berre éi bok -- han er ei samling av mange skrifter, skrivne av ulike forfattarar over ein periode på over tusen år. I dette kapittelet skal vi sjå på oppbygginga av Bibelen, sentrale tekstar og forteljingar, og korleis kristne forstår og brukar Bibelen i dag.

Det gamle testamentet

Det gamle testamentet (GT) er den eldste delen av Bibelen og er i stor grad felles med den jødiske Bibelen (Tanakh). Det vart skrive på hebraisk og arameisk over ein periode frå ca. 1200 til ca. 165 f.Kr. I den protestantiske Bibelen inneheld GT 39 bøker, medan den katolske Bibelen òg inkluderer nokre tilleggsskrifter (dei deuterokanoniske bøkene).

Det gamle testamentet inneheld fleire typar tekstar:

- Mosebøkene (1.--5. Mosebok, òg kalla Toraen i jødisk tradisjon): Skapingssoga, syndefallet, historia om Abraham, Isak og Jakob, Moses og utferda frå Egypt, og dei ti boda.
- Historiske bøker: Forteljingar om Israels historie, kongar som David og Salomo, og det babylonske fangenskapet.
- Poetiske bøker: Salmenes bok (bøner og lovsongar), Ordtøka (visdomsord) og Jobs bok (om liding og tru).
- Profetiske bøker: Skrifter av profetar som Jesaja, Jeremia og Esekiel, som formidla Guds bodskap til folket og åtvara mot urettferd.

For kristne er Det gamle testamentet viktig fordi det gjev bakgrunnen for Jesu kome. Mange kristne les profetiane i GT som forutseiingar om Jesus som Messias.

Det nye testamentet

Det nye testamentet (NT) vart skrive på gresk i løpet av det første og andre hundreåret e.Kr. Det inneheld 27 bøker og handlar om Jesu liv, den tidlege kyrkja og kristen tru.

Det nye testamentet kan delast inn i fire hovuddelar:

- Evangelia (Matteus, Markus, Lukas og Johannes): Fire forteljingar om Jesu liv, lære, død og oppstode. Dei tre første blir kalla dei synoptiske evangelia fordi dei har mykje felles stoff og ser Jesu historie frå liknande synsvinklar. Johannesevangeliet har ein meir teologisk og reflekterande vinkling.
- Apostelgjerningane: Skrivne av Lukas, og fortel om spreiinga av den tidlege kyrkja etter Jesu himmelfart, med fokus på Peter og Paulus' misjonsreiser.
- Breva (epistlane): 21 brev, der 13 er tilskrivne Paulus. Dei handlar om kristen tru og praksis og vart skrivne til ulike kyrkjelydar og enkeltpersonar. Paulus' brev er dei eldste kristne tekstane vi har.
- Johannes' openberring: Ein apokalyptisk tekst med syner om endetida, skriven i ein biletrik og symbolsk stil.

For kristne er Det nye testamentet den viktigaste delen av Bibelen, fordi det inneheld forteljingane om Jesus -- sjølve grunnlaget for den kristne trua.

Korleis kristne brukar Bibelen

Bibelen spelar ei sentral rolle i trua og dagleglivet til kristne, men kristne forstår og brukar Bibelen på ulike måtar:

I gudstenesta: I dei fleste kristne gudstenester blir det lese frå Bibelen. Presten eller pastoren held ein preike som forklarer og legg ut bibelteksten. I katolske og ortodokse gudstenester følgjer ein ei fast leseordning (leksjonarium) som dekkjer store delar av Bibelen gjennom kyrkjeåret.

Personleg andakt: Mange kristne les i Bibelen dagleg som ein del av bøn og meditasjon. Dette blir ofte kalla «stille tid» eller andakt.

Undervisning: Bibelen blir brukt i konfirmasjonsundervisning, sundagsskule, bibelgrupper og kristne skular. Han er grunnlaget for kristen opplæring i alle aldersgrupper.

Overgangsritar: Bibeltekstar blir lesne ved dåp, konfirmasjon, bryllaup og gravferd -- viktige hendingar i livet til eit kristent menneske.

Kultur og samfunn: Bibelske forteljingar og uttrykk har prega vestleg kunst, litteratur, musikk og daglegtale i over tusen år. Uttrykk som «å bere sin kross», «den miskunnsame samaritan» og «David mot Goliat» stammar frå Bibelen.

Ulike måtar å tolke Bibelen på

Kristne er ikkje alltid samde om korleis Bibelen skal forståast. Her er nokre hovudretningar:

Bokstavleg tolking: Nokre kristne meiner at alt i Bibelen skal forståast bokstavleg -- at skapingssoga skildrar nøyaktig korleis verda vart til, og at alle hendingar skjedde slik dei er skildra. Denne tilnærminga blir nokre gonger kalla «fundamentalistisk» eller «konservativ».

Historisk-kritisk lesing: Mange teologar og kristne les Bibelen med eit historisk-kritisk blikk. Dei spør: Kven skreiv teksten? Når? For kven? Kva var den opphavlege meininga? Denne tilnærminga tek omsyn til at Bibelen vart skriven i ei bestemt tid og kultur.

Symbolsk/allegorisk tolking: Nokre tekstar blir forstått best som symbol eller bilete, ikkje som bokstavlege skildringar. Til dømes tolkar mange skapingssoga som eit poetisk uttrykk for at Gud er skaparen av verda, ikkje som ei naturvitskapleg forklaring.

I Den norske kyrkja og dei fleste protestantiske kyrkjene i Noreg blir det brukt ein kombinasjon av historisk-kritisk og teologisk lesing. Usemje om bibeltolking er ein av dei viktigaste årsakene til at det finst mange ulike kristne retningar.

Oppsummering

Bibelen er den heilage skrifta til kristendommen og består av to hovuddelar: Det gamle testamentet (39 bøker i protestantisk tradisjon) og Det nye testamentet (27 bøker). GT handlar om skapinga, Israels historie, profetane og pakta mellom Gud og Israels folk, medan NT handlar om Jesu liv og den tidlege kyrkja.

Det nye testamentet inneheld evangelia (forteljingane om Jesus), Apostelgjerningane, breva (særleg Paulus' brev) og Johannes' openberring. Bibelen blir brukt aktivt i gudsteneste, personleg andakt, undervisning og ved viktige livshendingar.

Kristne er ikkje alltid samde om korleis Bibelen skal tolkast. Nokre legg vekt på bokstavleg forståing, medan andre tolkar tekstane i lys av historisk kontekst og sjanger. Denne usemja er ein viktig grunn til at det finst mange kristne retningar og kyrkjesamfunn.