1.1 Kristendommens opprinnelse og historie

Opphavet og historia til kristendommen

Kristendommen er den største religionen i verda med over 2,4 milliardar tilhengjarar. Han oppstod i det som i dag er Israel og Palestina for rundt 2000 år sidan, i ei tid då området var ein del av Romarriket. Kristendommen voks frå ei lita gruppe tilhengjarar av Jesus frå Nasaret til ein verdsomspennande religion som har forma historie, kultur og samfunn over heile kloden.

I dette kapittelet skal vi sjå på korleis kristendommen oppstod, korleis han spreidde seg, og kva store endringar han har gått gjennom i historia. Vi skal følgje utviklinga frå livet og verket til Jesus, via spreiinga av den tidlege kyrkja, gjennom dei store splittingane og heilt fram til kristendommen slik vi kjenner han i dag.

Jesus frå Nasaret

Jesus vart ifølgje dei kristne evangelia fødd i Betlehem rundt år 4 f.Kr. og voks opp i Nasaret i Galilea. Mor hans heitte Maria, og han voks opp i ein jødisk familie. Staden der Jesus levde var under romersk okkupasjon, og mange jødar venta på ein Messias som skulle fri dei.

Som vaksen byrja Jesus å forkynne eit bodskap om Guds rike, tilgjeving og nestekjærleik. Han samla ei gruppe på tolv disiplar (elevar) som følgde han. Jesus underviste gjennom likningar -- korte forteljingar med eit moralsk eller åndeleg bodskap -- som til dømes likninga om den miskunnsame samaritanen og likninga om den fortapte sonen. Ifølgje evangelia gjorde han òg under som lækjingar og matunder.

Jesus kom i konflikt med dei religiøse og politiske leiarane i si samtid. Rundt år 30 e.Kr. vart han arrestert, dømd til døden og krossfest i Jerusalem under den romerske statthaldaren Pontius Pilatus. Kristne trur at Jesus stod opp frå dei døde tre dagar seinare -- dette blir kalla oppstoda -- og at han deretter fór opp til himmelen.

Dette er kjernen i den kristne trua: at Gud vart menneske i Jesus, at Jesus døydde for å frelse menneska frå synd, og at oppstoda gjev håp om evig liv.

Den tidlege kyrkja og spreiinga

Etter Jesu død og oppstode byrja disiplane å forkynne bodskapen vidare. Den første kristne pinsa, då Den heilage ande ifølgje Apostelgjerningane kom over disiplane, blir rekna som fødselen til kyrkja. I byrjinga var dei kristne ei gruppe innanfor jødedommen, men gradvis vart kristendommen ein eigen religion som òg tok opp ikkje-jødiske (heidenske) medlemmer.

Apostelen Paulus spelte ei avgjerande rolle i spreiinga av kristendommen. Han var opphavleg ein farisear som forfølgde dei kristne, men ifølgje sine eigne brev opplevde han eit møte med den oppstadne Jesus som forvandla han. Paulus reiste rundt i Romarriket og grunnla kristne kyrkjelydar i byar som Korint, Efesos, Filippi og Roma. Han argumenterte for at kristendommen var for alle menneske, ikkje berre jødar, og at ein ikkje trong å følgje jødiske matreglar og omskjering for å bli kristen.

Dei første kristne vart ofte forfølgde av romerske styresmakter fordi dei nekta å tilbe den romerske keisaren. Mange vart drepne for trua si -- desse blir kalla martyrar. Trass i forfølginga heldt kristendommen fram med å vekse, særleg blant fattige og slavar som vart tiltrekte av bodskapen om at alle menneske er like mykje verdt i Guds auge.

I år 313 utferda keisar Konstantin toleranseediktet i Milano, som gav kristne religionsfridom. I 380 vart kristendommen statsreligion i Romarriket under keisar Theodosius. Frå å vere ein forfølgd minoritet vart kristendommen den dominerande religionen i Europa.

Det store skismaet (1054)

Etter at Romarriket vart delt i ein vestleg og ein austleg del på 300-talet, utvikla kyrkja seg ulikt i dei to delane. I vest var paven i Roma øvste leiar, medan i aust var patriarken i Konstantinopel (dagens Istanbul) den viktigaste kyrkjeleiaren. Vest brukte latin som kyrkjespråk, medan aust brukte gresk.

Over tid voks skilnadene mellom aust og vest. Dei var usamde om makta til paven (vest meinte paven hadde mynde over heile kyrkja, aust godtok ikkje dette), om bruken av ikon i gudstenesta, og om teologiske spørsmål som om Den heilage ande går ut frå Faderen åleine eller frå både Faderen og Sonen (den såkalla filioque-striden).

I 1054 ekskommuniserte (utstøytte) paven og patriarken kvarandre, og kyrkja vart formelt delt i to:

- Den romersk-katolske kyrkja i vest, leidd av paven i Roma
- Den ortodokse kyrkja i aust, med fleire sjølvstendige patriarkat

Dette brotet blir kalla Det store skismaet og har prega kristendommen heilt fram til i dag. Sjølv om det har vore forsøk på forsoning, er dei to kyrkjene framleis åtskilde.

Reformasjonen (1517)

På 1500-talet var det stor misnøye med Den katolske kyrkja i delar av Europa. Mange meinte at kyrkja var blitt for oppteken av makt og rikdom. Spesielt kontroversielt var salet av avlatsbrev -- dokument som påstått kunne forkorte tida i skjærselden for syndarar.

I 1517 slo den tyske munken og teologen Martin Luther opp 95 tesar (påstandar) på kyrkjedøra i Wittenberg. Han kritiserte avlatshandelen og meinte at menneske blir frelste ved tru åleine, ikkje gjennom gode gjerningar eller kyrkja sine sakrament. Luther formulerte tre grunnprinsipp: sola fide (ved tru åleine), sola scriptura (ved Skrifta åleine) og sola gratia (ved nåde åleine). Han meinte at Bibelen, ikkje paven, skulle vere den øvste autoriteten for kristne.

Luther vart ekskommunisert frå Den katolske kyrkja, men fekk stor støtte blant folket og hos tyske fyrstar. Resultatet vart at nye kyrkjesamfunn oppstod -- dei protestantiske kyrkjene.

Reformasjonen spreidde seg til mange land. I Sveits leidde Huldrych Zwingli og Jean Calvin liknande reformrørsler. I England braut kong Henrik VIII med paven og grunnla Den anglikanske kyrkja. Reformasjonen førte til at Europa vart delt mellom katolske og protestantiske land, noko som prega politikk og kultur i hundreår framover.

Tidslinje: Dei store vendepunkta i kristendommen

- Ca. 4 f.Kr.: Jesus blir fødd i Betlehem
- Ca. 30 e.Kr.: Jesus blir krossfest og står opp ifølgje kristen tru
- Ca. 50--60 e.Kr.: Paulus skriv brev til kyrkjelydane og grunnlegg kyrkjer rundt i Romarriket
- 70 e.Kr.: Tempelet i Jerusalem blir øydelagt; kristne og jødar skil lag
- 313: Keisar Konstantin gjev kristne religionsfridom (Milanoediktet)
- 380: Kristendommen blir statsreligion i Romarriket
- 1054: Det store skismaet -- kyrkja blir delt i katolsk og ortodoks
- 1517: Martin Luther startar reformasjonen
- 1537: Reformasjonen blir innført i Noreg
- I dag: Over 2,4 milliardar kristne i verda, fordelte på katolske, ortodokse og protestantiske kyrkjesamfunn

Oppsummering

Kristendommen oppstod i Midtausten for rundt 2000 år sidan, basert på trua på Jesu liv, død og oppstode. Jesus forkynte eit bodskap om Guds rike, nestekjærleik og tilgjeving. Etter Jesu død spreidde apostlane, særleg Paulus, bodskapen vidare rundt i Romarriket. I 313 fekk kristne religionsfridom, og i 380 vart kristendommen statsreligion.

I 1054 vart kyrkja delt i ein vestleg katolsk og ein austleg ortodoks del gjennom Det store skismaet. Reformasjonen på 1500-talet, leidd av Martin Luther, førte til nye protestantiske kyrkjer. I Noreg vart reformasjonen innført i 1537.

I dag er kristendommen den største religionen i verda med over 2,4 milliardar tilhengjarar, fordelte på mange ulike retningar og kyrkjesamfunn over heile verda.