4.4 Sårbehandling og trykksårforebygging

Sår og trykksårførebygging

Sår er ei vanleg utfordring i helse- og omsorgstenesta, spesielt hos eldre og sengeliggjande pasientar. Trykksår er eit alvorleg problem som kan førebyggjast med rette tiltak. Som helsefagarbeidar har du ei viktig rolle i observasjon, førebygging og pleie av sår.

I dette kapittelet lærer du:
- Ulike sårtypar og sårhelingsprosessen
- Prinsipp for sårbehandling
- Trykksår – klassifisering og førebygging
- Dokumentasjon og oppfølging av sår

Sårhelingsprosessen

Sårhelinga skjer i tre overlappande fasar:

1. Inflammasjonsfasen (dag 0-3)
- Blødninga stansar ved blodplateaggregering
- Sårområdet blir raudt, varmt og hovent
- Kvite blodceller reinsar såret for bakteriar og daudt vev
- Normalt immunforsvar som skal førekome

2. Proliferasjonsfasen (dag 3-21)
- Nytt vev blir danna (granulasjonsvev)
- Blodkar veks inn i sårområdet
- Såret trekkjer seg saman
- Huda byrjar å dekkje over såret (epitelisering)

3. Modningsfasen (dag 21 – opptil 2 år)
- Arrvev modnar og blir styrkt
- Kollagenfibrane blir reorganiserte
- Arret blir gradvis lysare og flatare
- Full styrke blir aldri oppnådd – maks 80 % av opphavleg hud

Faktorar som hemmar sårheling:
- Dårleg ernæring (spesielt protein-, vitamin C- og sinkmangel)
- Nedsett sirkulasjon (diabetes, aterosklerose)
- Infeksjon i såret
- Trykk, friksjon og skjærekrefter
- Røyking (reduserer oksygentilførselen)
- Høg alder
- Immunsupprimerande medisinar

Klassifisering av trykksår

Grad 1: Raudheit som ikkje bleiknar
- Huda er intakt men raud
- Raudmen bleiknar ikkje ved trykk (trykk med fingeren – blir det kvitt?)
- Kan kjennast varmare, hardare eller mjukare enn omkringliggjande hud
- Signal om at trykket må avlastast umiddelbart

Grad 2: Delvis hudtap
- Overflatisk sår som liknar ei blemme eller skrubbsår
- Epidermis og/eller dermis er skadd
- Sårbotnen er raud eller rosa
- Inga nekrose (daudt vev)

Grad 3: Fullt hudtap
- Skade gjennom heile huda ned til underhudsfeittet
- Såret kan vere djupt med underminering
- Subkutant feitt kan vere synleg
- Muskel og bein er ikkje synlege

Grad 4: Fullt vevstap
- Skade ned til muskel, sener eller bein
- Alvorleg tilstand som krev spesialistbehandling
- Kan innebere nekrose og holromsinfeksjon
- Langvarig tilheling og stor risiko for komplikasjonar

Utsette område for trykksår

Ved ryggleie:
- Halebeinet (sakrum) – vanlegaste staden
- Hælar
- Bakhovudet
- Skulderblad
- Olbogar

Ved sideleie:
- Hofter (trochanter)
- Kne (mot kvarandre)
- Anklar
- Øyre

Ved sittande stilling:
- Sittebeinsknutar
- Halebeinet

Førebygging av trykksår

Trykkavlastning:
- Stillingsendring minst kvar andre time for sengeliggjande
- Bruk av trykkavlastande madrass (vekseltrykkmadrass, skummadrass)
- Hælputer eller puter under leggane for å halde hælane frie
- Unngå at brukaren ligg på raudmerkte område
- Sittande: Avlast trykk kvart 15. minutt, bruk trykkavlastande pute

Hudpleie:
- Inspiser huda dagleg, spesielt over beinframspring
- Hald huda rein og tørr – unngå fuktigheit frå sveitte og inkontinens
- Bruk barrierekrem ved inkontinens
- Smør tørr hud med fuktigheitskrem
- Unngå å massere raudmerkte område – det kan gjere skaden verre

Ernæring:
- God ernæring er avgjerande for hudintegritet og sårheling
- Tilstrekkeleg protein, vitamin C og sink
- Sørg for nok væskeinntak
- Kosttilskot ved behov
- Vurder ernæringsstatus med screeningverktøy

Dokumentasjon:
- Bruk risikovurderingsverktøy (t.d. Braden-skala)
- Dokumenter tilstanden til huda regelmessig
- Registrer stillingsendringar
- Meld trykksår som avvik og følg opp med tiltaksplan

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Sår blir delte inn i akutte og kroniske, med tre fasar i tilhelingsprosessen
- Trykksår blir klassifiserte i fire grader frå raudheit til djup vevsskade
- Førebygging inkluderer trykkavlastning, hudpleie, ernæring og dokumentasjon
- Observasjon og fingertrykktesten avdekkjer tidlege teikn på trykksår

Nøkkelomgrep