Spredningsrygger og rifter.
Divergerande plategrenser
Ved divergerande plategrenser flyttar to plater seg frå kvarandre. Her blir det skapt ny litosfaere, og jordoverflata blir utvida - sjølv om den totale storleiken held seg konstant (blir balansert av subduksjon andre stader).
Tre typar plategrenser
Før vi fordjupar oss i divergerande grenser, la oss sjå heilskapen:
1. Divergerande: Platene flyttar seg frå kvarandre (tema for dette kapittelet)
2. Konvergerande: Platene flyttar seg mot kvarandre (neste kapittel)
3. Transform: Platene glir sidelengs forbi kvarandre (kapittel 3.5)
Ved divergerande grenser stig varm mantel opp, smeltar delvis, og magma traengjer opp og storknar til ny skorpe.
Ei divergerande plategrense er der to tektoniske plater flyttar seg frå kvarandre. Magma frå mantelen stig opp og storknar til ny oseanisk skorpe. Doeme er midthavsryggar og kontinentale rifter.
Midthavsryggar
Midthavsryggar er det lengste fjellsystemet på jorda - over 65 000 km langt! Dei ligg for det meste på havbotnen og markerer divergerande grenser mellom oseaniske plater.
Kjenneteikn ved midthavsryggar
- Sentral rift: Ein dal langs toppen av ryggen der platene blir trekte frå kvarandre
- Vulkansk aktivitet: Basaltisk lava stroeymar ut og dannar ny havbotn
- Grunne jordskjelv: På grunn av strekkrorsler i skorpa
- Høg varmestroeyming: Varm mantel nær overflata
- Hydrotermale skorsteinar: "Black smokers" der oppvarma sjoevatn stroeymar ut
Doeme
- Midtatlantiske ryggen: Deler Atlanterhavet, går gjennom Island
- Den oestpasifiske ryggen: Raskaste spreiing (opptil 15 cm/aar)
- Den indiske ryggen: Bind saman Atlanterhavet med Stillehavet
Island - eit vindauge til djupet
Island er den einaste staden der ein midthavsrygg stikk opp over havet. Her kan vi studere prosessane direkte:
- Aktiv vulkanisme (Eyjafjallajokull, Hekla)
- Synlege sprengsprekkar (Thingvellir)
- Geotermisk energi frå varmen
Havbotnspreiing
Harry Hess foreslo teorien om havbotnspreiing i 1962. Han forklarer korleis ny havbotn blir danna ved midthavsryggar og spreier seg til båe sider.
Prosessen
1. Varm mantel stig opp under midthavsryggen
2. Trykkavlastinga får mantelen til å smelte delvis
3. Magma traengjer opp gjennom sprekkar
4. Magma storknar til basalt på havbotnen
5. Ny magma skyv den tidlegare danna skorpa til sida
6. Skorpa blir kjoelt og synk gradvis når ho flyttar seg bort frå ryggen
Prova: Magnetiske striper
Det mest overtydande provet for havbotnspreiing er dei magnetiske stripene på havbotnen:
- Magnetfeltet til jorda skiftar retning med ujamne mellomrom (magnetfeltomvendingar)
- Når basalt storknar, blir den aktuelle magnetiske retninga "frosen" fast
- Dette skaper symmetriske striper med vekslande normal og reversert magnetisering på båe sider av ryggen
- Stripene er som eit "baandopptak" av historia til magnetfeltet
Alder og djupn
Havbotnen har ei karakteristisk aldersfordeling:
- Yngst ved ryggen: 0-1 millionar år, grunn (2-3 km djupn)
- Eldst ved kontinenta: Opptil 200 millionar år, djup (5-6 km djupn)
Kvifor synk havbotnen med alderen? Når skorpa blir kjoelt, blir ho tettare og synk djupare ned i astenosfaeren.
Havbotnspreiing er prosessen der ny oseanisk litosfaere blir danna ved midthavsryggar og flyttar seg bort til båe sider. Teorien blei foreslaatt av Harry Hess i 1962 og blir stadfest av dei magnetiske stripene på havbotnen.
Kontinentale rifter
Når divergerande krefter verkar på eit kontinent, kan det byrje å sprekke opp. Dette blir kalla ein kontinental rift.
Den oestafrikanske riften
Det beste dømet på ein aktiv kontinental rift er den oestafrikanske riften, som streker seg frå Etiopia til Mosambik.
Kjenneteikn:
- Langstrakt dalsenking (graben)
- Aktiv vulkanisme (Kilimanjaro, Mount Kenya)
- Store innsjøar (Victoria, Tanganyika, Malawi)
- Jordskjelv
- Avtakande skorpetjukkleik
Framtida: Om nokre titals millionar år kan oestlege Afrika loesrive seg og danne ei oeey, og eit nytt hav vil opne seg.
Raudehavet - eit nyfoedt hav
Raudehavet viser eit seinare stadium i riftutviklinga:
- Afrika og Den arabiske halvøya driv frå kvarandre
- Ein midthavsrygg har danna seg i midten
- Ny oseanisk skorpe blir danna
- Om nokre hundre millionar år kan Raudehavet bli like breitt som Atlanterhavet
Wilson-syklusen
Geologen J. Tuzo Wilson skildra korleis hav opnar og lukkar seg over hundrevis av millionar år:
1. Rift-stadium: Kontinentet byrjar å sprekke (Oestafrikansk rift)
2. Ungt hav: Smalt hav med midthavsrygg (Raudehavet)
3. Modent hav: Breitt hav med midthavsrygg (Atlanterhavet)
4. Synkande hav: Subduksjon startar, havet krympar
5. Kollisjon: Kontinenta møtest, fjellkjede blir danna
6. Ny rift: Syklusen blir gjenteke
På ein havbotn finn vi magnetiske striper som er symmetriske rundt ein midthavsrygg. Stripene nærmast ryggen viser normal magnetisering (som i dag), medan dei neste stripene viser reversert magnetisering. Kva fortel dette oss?
1. Symmetrien viser at havbotnen blir danna ved ryggen og spreier seg til båe sider med lik hastigheit.
2. Normal magnetisering nærmast ryggen tyder at denne havbotnen blei danna i ein periode med same magnetfeltretning som i dag.
3. Reversert magnetisering i neste stripe viser at denne delen blei danna i ein periode då magnetfeltet til jorda peika motsett veg.
4. Stripemoensteret fungerer som ei tidslinje:
- Vi kan datere stripene ved å samanlikne med kjende magnetfeltomvendingar
- Dette gjev oss alderen til havbotnen i ulike avstandar frå ryggen
- Vi kan berekne spreiingshastigheita
5. Konklusjon: Dei magnetiske stripene er eit av dei sterkaste prova for havbotnspreiing og dermed for platetektonikk.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Divergerande plategrense: plater flyttar seg frå kvarandre, ny skorpe blir danna.
- Midthavsryggar: undersjoeiske fjellkjeder med vulkanisme.
- Havbotnspreiing: ny oseanisk litosfaere blir danna og spreier seg (Hess).
- Magnetiske striper: symmetriske mønster beviser havbotnspreiing.
- Kontinentale rifter: den oestafrikanske riften og Raudehavet.
Noekkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Divergerande plategrense | Plater flyttar seg frå kvarandre |
| Midthavsrygg | Undersjoeisk fjellkjede der ny skorpe blir danna |
| Havbotnspreiing | Danning og spreiing av ny oseanisk litosfaere |
Oppgaver
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.