2.2 Rasjonalisme

Rasjonalisme

Korleis får vi kunnskap om verda? Dette er eit av filosofiens mest sentrale spørsmål. Rasjonalismen er ei filosofisk retning som hevdar at den viktigaste kjelda vår til kunnskap er fornufta (latin: ratio). Rasjonalistane meiner at vi kan finne viktige sanningar om verkelegheita gjennom rein tenking, utan nødvendigvis å basere oss på sanseerfaringar.

Det kanskje mest kjende dømet på rasjonalistisk kunnskap er matematikken. Vi treng ikkje å observere verda for å vite at 2 + 2 = 4. Denne sanninga kan vi kjenne gjennom fornufta åleine. Men rasjonalistane går lenger: Dei hevdar at òg andre, meir grunnleggjande sanningar om tilværet kan kjennast på denne måten.

René Descartes – far til rasjonalismen

Den franske filosofen René Descartes (1596-1650) blir rekna som grunnleggjaren av rasjonalismen i moderne tid. Descartes var inspirert av visshet i matematikken og ønskte å finne eit like sikkert fundament for all kunnskap.

Descartes byrja det filosofiske prosjektet sitt med å tvile på alt han trudde han visste. Han kalla dette for metodisk tvil. Kunne han stole på sansane sine? Nei, for sansane bedrar oss nokre gonger (sjå korleis ein pinne ser knekt ut i vatn). Kunne han stole på at verkelegheita rundt han var ekte? Nei, for kanskje drøymer han berre.

Men Descartes fann éin ting han ikkje kunne tvile på: At han tvilar. Og om han tvilar, må han tenkje. Og om han tenkjer, må han eksistere. Dette førte til det berømte utsegnet hans:

> "Cogito, ergo sum" – Eg tenkjer, derfor er eg.

Dette vart det absolutt sikre utgangspunktet hans, funne gjennom rein fornuft.

Medfødde idear

Rasjonalistane, inkludert Descartes, meinte at vi blir fødde med visse medfødde idear (innate ideas). Dette er ikkje konkrete førestillingar som "hest" eller "tre", men grunnleggjande omgrep og prinsipp som fornufta vår automatisk erkjenner som sanne.

Døme på slike medfødde idear kan vere:
- Logiske prinsipp (t.d. at noko ikkje kan både vere sant og usant samtidig)
- Matematiske sanningar
- Ideen om Gud
- Ideen om perfeksjon

Descartes argumenterte for at ideen om ein perfekt Gud må vere medfødd, fordi vi som ufullkomne vesen ikkje kunne ha funne på denne ideen sjølve. Han må vere "lagd i oss" av Gud ved skapinga.

Makta og grensene til fornufta

Rasjonalistane hadde stor tru på evna fornufta har til å avsløre sanningar om verkelegheita. Descartes brukte fornufta til å argumentere ikkje berre for sin eigen eksistens, men òg for eksistensen av Gud og eksistensen av den fysiske verda.

Han skilde mellom to typar substans:
1. Res cogitans (den tenkjande substansen) – sinnet, medvitet
2. Res extensa (den utstrekte substansen) – den fysiske, materielle verda

Dette førte til det som blir kalla cartesisk dualisme – førestillinga om at sinn og materie er to fundamentalt ulike ting. Denne dualismen har skapt mange filosofiske problem som blir diskuterte den dag i dag.

Men rasjonalismen har òg sine kritikarar, spesielt frå empiristane, som vi skal sjå i neste kapittel.

Oppsummering

- Rasjonalismen hevdar at fornufta er den viktigaste kjelda vår til kunnskap
- Descartes brukte metodisk tvil for å finne sikker kunnskap: "Cogito, ergo sum"
- Rasjonalistane trur på medfødde idear som fornufta kjenner att som sanne
- Matematikk og logikk er døme på rasjonalistisk kunnskap
- Dualismen til Descartes skil mellom sinn (res cogitans) og materie (res extensa)