2.5 Skriving på nynorsk

To skriftspråk, eitt land

Noreg er eitt av få land i verda med to offisielle skriftspråk: bokmål og nynorsk. Nynorsk er ikkje eit framandspråk -- det er norsk, like ekte som bokmål. Det vart skapt av Ivar Aasen på 1800-talet, ikkje ut av lause lufta, men basert på norske dialektar som han samla inn på reiser over heile landet. I dag brukar om lag 12 prosent av befolkninga nynorsk som hovudmål.

Som elev på 9. trinn skal du meistre begge skriftspråka. Mange synest nynorsk er vanskeleg i starten, men det er meir vane enn vanske. Med gode strategiar og litt øving blir det fort lettare -- og hugs: snakkar du ein dialekt der du seier «eg» og «ikkje», er du allereie godt på veg.

I dette kapittelet skal du lære dei viktigaste skilnadane frå bokmål, korleis du bøyer verb på nynorsk, dei vanlegaste feila elevar gjer, og praktiske strategiar for å bli betre.

Dei viktigaste skilnadane og verbbøyinga

Dei mest synlege skilnadane er i dei små orda. Der bokmål har «jeg», har nynorsk eg. «Hun» blir ho, «ikke» blir ikkje, «noe» blir noko, «noen» blir nokon eller nokre, «mye» blir mykje, «hvordan» blir korleis og «hvorfor» blir kvifor. Eit anna viktig punkt er kjønnet på substantiv: nynorsk har tre kjønn, og mange ord som er hankjønn på bokmål, er hokjønn på nynorsk. Det heiter difor ei bok og ei jente, ikkje «en bok». Set vi om «Jeg liker å lese bøker. Hver dag setter jeg meg ned», blir det «Eg likar å lese bøker. Kvar dag set eg meg ned» -- legg merke til kor mange små endringar som kjem på rad.

Verb er det mange synest er vanskelegast. Det finst to hovudtypar. Sterke verb endrar vokal i fortid: skrive--skreiv--har skrive, finne--fann--har funne, kome--kom--har kome. Svake verb får ending i fortid, og delar seg vidare: a-verb som «kaste» får -ar i presens (kastar) og -a i preteritum (kasta), medan e-verb som «leve» får -er i presens (lever) og -de i preteritum (levde). Mange sterke verb har inga ending i presens i det heile: skriv, kjem, tek.

Eit siste viktig grep gjeld passiv. Nynorsk brukar ikkje s-passiv like mykje som bokmål. I staden for «Boka leses av mange» skriv du heller «Boka blir lesen av mange» -- altså bli eller verte pluss partisipp. Denne omskrivinga kjenneteiknar god nynorsk.

Dei vanlegaste feila og korleis du blir betre

Dei feila som går att hos elevar, er som regel bokmålsord som sniker seg inn. «Ikke» dukkar opp i staden for ikkje, «mye» i staden for mykje, «noe» i staden for noko, og «bare» i staden for berre. Ein annan klassisk feil er verbbøyinga: «Eg liker» skal vere Eg likar, fordi det er eit a-verb i presens, og «Eg har skrevet» skal vere Eg har skrive, fordi det er eit sterkt verb. Den tredje fella er feil kjønn -- hugs at det heiter ei jente og ei bok, ikkje «en». Og den fjerde er s-passiven, som du heller skriv om med bli eller verte.

Ser vi på ei setning som «Ho liker å lese bøker, spesielt de som handler om noen som reiser», er det fleire feil å rette: liker blir likar, spesielt blir særleg, de blir dei, og noen blir nokon. Resultatet er «Ho likar å lese bøker, særleg dei som handlar om nokon som reiser». Når du les korrektur, lønner det seg å gå systematisk gjennom teksten: først pronomen, så verb, så substantiv, til slutt småord.

Den aller beste strategien for å bli betre er å lese nynorsk -- følg NRK Nynorsk eller les nynorske bøker, så blir formene naturlege. Lag deg ei ordliste over dei orda du alltid gløymer, og ha henne framfor deg. Tenk dialekt, for nynorsken byggjer på dialektane. Bruk Nynorskordboka på nettet når du er usikker. Og viktigast av alt: skriv heile tekstar, ikkje berre enkeltoppgåver. Jo meir du skriv, jo lettare blir det. Nokre verb må du rett og slett kunne utanåt: å vere (er--var--har vore), å gå (går--gjekk--har gått), å kome (kjem--kom--har kome) og å seie (seier--sa--har sagt).

Oppsummering

Nynorsk er eitt av Noregs to offisielle skriftspråk, skapt av Ivar Aasen ut frå norske dialektar. Dei viktigaste skilnadane frå bokmål ligg i småorda (eg, ho, ikkje, mykje, korleis, kvifor) og i at mange substantiv er hokjønn (ei bok, ei jente).

Verbbøyinga skil mellom a-verb (kastar--kasta), e-verb (lever--levde) og sterke verb (skriv--skreiv--har skrive), og nynorsk føretrekkjer omskriving framfor s-passiv. Dei vanlegaste feila er bokmålsord som sniker seg inn, feil verbbøying og feil kjønn -- gå difor systematisk gjennom pronomen, verb, substantiv og småord når du les korrektur. Den beste strategien er enkel: les og skriv nynorsk ofte, bruk ordboka, og hugs at nynorsk ikkje er eit framandspråk -- det er norsk.