2.5 Skriving på nynorsk
Praktiske ferdigheter i nynorsk skriving med tips for å unngå de vanligste feilene.
Kvifor nynorsk?
Noreg har to offisielle skriftspråk: bokmål og nynorsk. Nynorsk vart skapt av Ivar Aasen på 1800-talet, basert på norske dialektar. I dag brukar om lag 12 prosent av befolkninga nynorsk som hovudmål.
Som elev på 9. trinn skal du meistre begge skriftspråka. Mange synest nynorsk er vanskeleg i starten, men med gode strategiar og øving blir det lettare. I dette kapittelet lærer du dei viktigaste reglane og dei vanlegaste feilane - slik at du kan skrive god nynorsk.
Her er dei viktigaste forskjellane du må kunne:
Pronomen:
| Bokmål | Nynorsk |
|---|---|
| jeg | eg |
| vi | vi |
| de (pronomen) | dei |
| hun | ho |
| ikke | ikkje |
| noe | noko |
| noen | nokon/nokre |
| mye | mykje |
| hvilken/hvilket | kva for ein/eit |
| hvordan | korleis / korleis |
| hvorfor | kvifor |
Verb - infinitiv:
- Bokmål: å være, å skrive, å komme
- Nynorsk: å vere/vera, å skrive/skriva, å kome/koma
Substantiv - hankjønn:
- Bokmål: en gutt - gutten - gutter - guttene
- Nynorsk: ein gut - guten - gutar - gutane
Substantiv - hokjønn:
- Bokmål: ei/en jente - jenta - jenter - jentene
- Nynorsk: ei jente - jenta - jenter - jentene
Verbbøying på nynorsk
Verb er det mange elevar synest er vanskelegast. Her er hovudreglane:
Sterke verb (uregelmessige)
Desse endrar vokal i fortid:
- skrive - skreiv - har skrive
- finne - fann - har funne
- gje/gi - gav - har gjeve/gitt
- kome - kom - har kome
- drikke - drakk - har drukke
Svake verb
Desse får ending i fortid:
e-verb: å leve - levde - har levd
a-verb: å kaste - kasta - har kasta
kort verb: å tru - trudde - har trudd
Viktig: Presens
- a-verb får -ar i presens: kastar, hoppar, snakkar
- e-verb får -er i presens: lever, skriv, les
- Mange sterke verb har ingen ending i presens: skriv, kjem, tek
Passiv
Nynorsk brukar ikkje -s-passiv like mykje som bokmål. Bruk heller bli/verte + partisipp:
- Bokmål: "Boka leses av mange"
- Nynorsk: "Boka blir lesen av mange"
Set om denne teksten frå bokmål til nynorsk:
"Jeg liker å lese bøker. Hver dag setter jeg meg ned med en bok og leser i minst en time. Noen ganger leser jeg så mye at jeg glemmer tiden. Det er ikke noe bedre enn en god bok."
"Eg likar å lese bøker. Kvar dag set eg meg ned med ei bok og les i minst ein time. Nokre gonger les eg så mykje at eg gløymer tida. Det er ikkje noko betre enn ei god bok."
Endringar:
- jeg → eg
- liker → likar (a-verb)
- Hver → Kvar
- en bok → ei bok (hokjønn)
- Noen ganger → Nokre gonger
- mye → mykje
- glemmer → gløymer
- ikke → ikkje
- noe → noko
Set om desse setningane frå bokmål til nynorsk:
"Jeg vet ikke hvorfor hun ikke kom i dag."
"Vi har noen venner som bor i Bergen."
"Det er mye å gjøre, men vi klarer det hvis vi hjelper hverandre."
Her er feil som går igjen hos elevar - og korleis du unngår dei:
1. Bokmålsord som sniker seg inn:
- ~~ikke~~ → ikkje
- ~~jeg~~ → eg
- ~~mye~~ → mykje
- ~~noe~~ → noko
- ~~hvordan~~ → korleis
- ~~bare~~ → berre
- ~~også~~ → òg / også
2. Feil verbbøying:
- ~~Eg liker~~ → Eg likar (a-verb i presens)
- ~~Eg snakket~~ → Eg snakka (a-verb i preteritum)
- ~~Eg har skrevet~~ → Eg har skrive (sterkt verb)
3. Feil kjønn på substantiv:
- Nynorsk har tre kjønn: hankjønn (ein), hokjønn (ei), inkjekjønn (eit)
- Mange ord som er hankjønn på bokmål, er hokjønn på nynorsk
- ~~en jente~~ → ei jente
- ~~en bok~~ → ei bok
4. S-passiv:
- ~~Bøkene leses~~ → Bøkene blir lesne
- Nynorsk føretrekkjer omskriving framfor s-passiv
Finn og rett feila i desse nynorske setningane:
"Jeg synes ikke det er mye å gjøre her."
"Ho liker å lese bøker, spesielt de som handler om noen som reiser."
"Vi snakket mye om hvordan vi skulle løse problemet."
Strategiar for betre nynorsk
Her er praktiske tips som hjelper deg å bli betre i nynorsk:
1. Les nynorsk
Den beste måten å lære nynorsk på er å lese det. Følg NRK Nynorsk, les nynorske aviser (som Dag og Tid) eller bøker. Når du les nynorsk ofte, blir språket meir naturleg.
2. Lag ei ordliste
Skriv ned dei orda du alltid gløymer. Ha lista framfor deg når du skriv. Etter kvart hugsar du dei automatisk.
3. Tenk dialekt
Nynorsk er bygd på norske dialektar. Viss du snakkar ein dialekt som ligg nær nynorsk, kan du bruke dialekten din som hjelp. Seier du "eg" i staden for "jeg"? Då er du allereie på god veg!
4. Bruk ordboka
Nynorskordboka på ordbok.uib.no er gratis og lett å bruke. Slå opp ord du er usikker på.
5. Skriv heile tekstar
Ikke berre gjer enkeloppgåver. Skriv heile tekstar på nynorsk - dagbok, meldingar til vener, eller skuleoppgåver. Jo meir du skriv, jo lettare blir det.
Verbbøying på nynorsk. Bøy desse verba i presens, preteritum og perfektum:
å kaste (svakt a-verb)
å skrive (sterkt verb)
å leve (svakt e-verb)
Les denne nynorskteksten og legg merke til dei typiske nynorske formene:
"Det var ein kald haustdag. Eg gjekk langs elva og tenkte på alt som hadde hendt den siste veka. Blada fall frå trea og landa lydlaust på bakken. Ingen andre var ute. Berre eg og den stille naturen.
Plutselig høyrde eg noko. Ein lyd frå buskane ved elvebredda. Eg stoppa og lytta. Der, halvt gøymd under eit gamalt blad, sat ein liten kattunge og skalv."
Nynorske former å leggje merke til:
- ein (ikkje 'en'), eg (ikkje 'jeg')
- gjekk (ikkje 'gikk'), høyrde (ikkje 'hørte')
- hendt (ikkje 'hendt/skjedd'), veka (ikkje 'uken')
- Blada (ikkje 'bladene'), trea (ikkje 'trærne')
- noko (ikkje 'noe'), berre (ikkje 'bare')
- gøymd (ikkje 'gjemt'), eit (ikkje 'et')
Set om denne teksten frå bokmål til nynorsk (ca. 80 ord):
"Jeg husker ikke nøyaktig når det skjedde, men jeg vet at det var vinter. Vi hadde fått mye snø den uken, og alle i klassen var glade fordi vi skulle på skitur. Noen av elevene hadde aldri stått på ski før. Læreren vår sa at det ikke gjorde noe - hun skulle hjelpe alle. Det ble en av de beste dagene jeg har hatt på skolen."
Marker alle endringene du har gjort og forklar hvilken regel som gjelder for hver.
eg, ikkje, noko, nokon/nokre, mykje, kvifor, korleis, kvar, kva, berre, etter, òg
Verb du MÅ kunne:
å vere (er - var - har vore), å ha (har - hadde - har hatt), å bli/verte (blir - vart/blei - har vorte/blitt), å gå (går - gjekk - har gått), å kome (kjem - kom - har kome), å seie (seier - sa - har sagt), å gjere (gjer - gjorde - har gjort)
Substantiv:
Husk hokjønn! Ei bok, ei jente, ei dør, ei klokke, ei veke
Skriv desse orda 10 gonger kvar, og du gløymer dei aldri.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Dei viktigaste skilnadane mellom bokmål og nynorsk
- Korleis du bøyer verb på nynorsk (a-verb, e-verb, sterke verb)
- Dei vanlegaste feila og korleis du unngår dei
- Praktiske strategiar for å bli betre i nynorsk
- Korleis du set om tekstar frå bokmål til nynorsk
Nynorsk er ikkje eit framandspråk - det er norsk. Jo meir du les og skriv, jo meir naturleg kjenst det. Start med å øve på dei vanlegaste orda og verba, så blir resten lettare etter kvart.
Skriv ein kort tekst (150-250 ord) på nynorsk om eit av desse temaa:
Beskriv den beste dagen du har hatt i år. Kva skjedde, og kvifor var dagen så bra?
Skriv eit kort debattinnlegg om noko du brenn for. Bruk minst to argument.
Sjølvvurdering: Les gjennom nynorskteksten din frå oppgåve 5 og svar på desse spørsmåla:
Finn minst tre stader der du er usikker på om formen er riktig. Slå dei opp i nynorskordboka.
Kva for nynorske former synest du er vanskelegast? Lag ei liste med fem ord du vil øve meir på.
Skriv om to setningar i teksten din slik at dei blir endå betre nynorsk.
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.