3.2 Samliv og parforhold

Korleis menneske organiserer dei nære relasjonane sine, har stor betydning både for den einskilde og for samfunnet. I dette kapittelet ser vi nærare på ulike samlivsformer – ekteskap, sambuarskap og andre typar parforhold – og på dei juridiske rammene som regulerer samliv i Noreg. Vi undersøkjer òg korleis synet på samliv har endra seg, med særleg vekt på likekjønna samliv og skilsmisse.

Ekteskapet har historisk sett vore langt meir enn ein kjærleiksrelasjon. I førindustrielle samfunn var ekteskapet først og fremst ein økonomisk og politisk allianse mellom familiar. Val av ektefelle var ofte styrt av foreldra, og kjærleik mellom ektefellane vart sedd på som ein bonus, ikkje ein føresetnad. I løpet av 1800- og 1900-talet skjedde ein gradvis overgang til det som sosiologar kallar «det romantiske kjærleiksidealet», der gjensidig tiltrekning og kjensler vart den viktigaste grunngjevinga for ekteskap. I dag snakkar nokre forskarar om «det reine forholdet» (Anthony Giddens), der relasjonen blir halden oppe så lenge begge partar opplever han som tilfredsstillande.

Anthony Giddens utvikla i boka «The Transformation of Intimacy» (1992) ein analyse av korleis nære relasjonar har endra seg i det seinmoderne samfunnet. Han hevdar at vi lever i ei tid prega av «plastisk seksualitet» – seksualitet som er frigjord frå reproduksjon og frå faste normer om kjønn og samliv. Preventivteknologi, særleg p-pilla frå 1960-talet, var ein nøkkelfaktor i denne utviklinga. Når seksualitet og reproduksjon ikkje lenger er uløyseleg knytte saman, opnar det for ei grunnleggjande endring i karakteren til parforholdet. Giddens knyter dette til framveksten av «det reine forholdet» – ein relasjon som blir halden oppe fordi han gjev emosjonell tilfredsstilling, ikkje fordi han er nødvendig for økonomisk overleving eller for å oppfylle sosiale forventningar. Det reine forholdet byggjer på «samanfletta intimitet» (confluent love), ei form for kjærleik som føreset likeverd mellom partane og open kommunikasjon om behov og kjensler. Dette skil seg frå det romantiske kjærleiksidealet, som var meir absolutt («den einaste rette») og asymmetrisk (med forskjellige roller for mann og kvinne). Giddens ser transformasjonen av intimiteten som del av ei breiare demokratisering av det personlege livet – men erkjenner at han òg skaper nye former for uvisse og sårbarheit.

Kven vi forelskar oss i og vel som partnar, blir ofte opplevd som djupt personleg og tilfeldig. Sosiologisk forsking viser derimot at partnarval langt frå er tilfeldig – det følgjer tydelege sosiale mønster. Omgrepet homogami skildrar tendensen til at menneske dannar par med nokon som liknar dei sjølve med omsyn til utdanning, sosial bakgrunn, etnisitet, religion og alder. I Noreg er utdanningshomogami særleg framtredande: personar med høg utdanning finn oftast partnarar med tilsvarande utdanningsnivå, og det same gjeld i den andre enden av utdanningsskalaen. Forsking frå SSB viser at graden av utdanningshomogami har auka over tid, noko som kan bidra til å forsterke sosial ulikskap mellom familiar. Når to høgt utdanna dannar par, får familien ein dobbel inntektsfordel – både økonomisk og kulturelt. Omvendt kan par med låg utdanning stå svakare på begge dimensjonar. Homogami blir forklart dels av strukturelle faktorar (vi møter potensielle partnarar i miljø med menneske lik oss sjølve), dels av sosialpsykologiske faktorar (vi blir tiltrekte av det kjende og gjenkjennelege), og dels av kulturell kapital (vi søkjer partnarar som «snakkar same språk» i overført tyding).

Norsk lov skil mellom ekteskap og sambuarskap når det gjeld rettar og plikter. Ektefellar har gjensidig forsørgjingsplikt, rett til å sitje i uskift bu ved dødsfall, og likedeling av felleseige ved samlivsbrot. Sambuarar har langt svakare juridisk vern – det er inga automatisk forsørgjingsplikt, og utan sambuarkontrakt eller testament kan den eine parten stå svakt økonomisk ved brot eller dødsfall. Sambuarar med felles barn har rett nok visse arverettar. Skilnadene i juridisk vern har ført til debatt om sambuarar bør få sterkare lovvern, eller om ekteskapet framleis bør ha ei særstilling.

Skilsmisseraten i Noreg auka kraftig frå 1960-talet og framover, og i dag endar om lag 40 prosent av alle ekteskap i skilsmisse. Frå eit sosiologisk perspektiv kan den auka skilsmisseraten forståast som eit resultat av fleire faktorar: kvinner er blitt meir økonomisk sjølvstendige, sikkerheitsnettet til velferdsstaten gjer det mogleg å klare seg åleine, og haldningane til skilsmisse har blitt meir aksepterande. Individualiseringa av samfunnet har òg spelt inn – når ekteskapet primært blir grunngjeve med kjærleik og personleg tilfredsstilling, er terskelen for å bryte opp lågare enn når ekteskapet blir sedd som ein økonomisk nødvendigheit. Skilsmisse har både positive og negative konsekvensar. For nokre er det ei frigjering frå eit dysfunksjonelt forhold, medan forsking viser at det kan ha negative verknader for barn, særleg på kort sikt.

Forsking på konsekvensane av skilsmisse for barn gjev eit samansett bilete. Studiar viser at barn som opplever skilsmissa til foreldra, i gjennomsnitt har noko høgare risiko for emosjonelle vanskar, svakare skuleresultat og relasjonsproblem i vaksen alder, samanlikna med barn frå intakte familiar. Samtidig er det viktig å understreke at skilnadene i gjennomsnitt er relativt små, og at det store fleirtalet av skilsmissebarn klarer seg godt. Forsking tyder dessutan på at det ofte er konfliktnivået mellom foreldra – ikkje skilsmissa i seg sjølv – som er mest skadeleg for barna. Barn som lever i familiar med høgt konfliktnivå, kan faktisk ha det betre etter ei skilsmisse som reduserer konflikten. Den norske ordninga med delt bustad (der barnet bur om lag like mykje hos begge foreldre) har blitt stadig vanlegare, og forsking tyder på at dette kan vere gunstig for barna føresett at samarbeidet mellom foreldra fungerer. Familiepolitiske ordningar som obligatorisk mekling ved skilsmisse med barn er meinte å sikre at interessene til barna blir varetekne.

I eit stadig meir fleirkulturelt Noreg møtest ulike samlivstradisjonar og familieformer. Tvangsekteskap og arrangerte ekteskap har vore tema for offentleg debatt. Det er viktig å skilje mellom desse: arrangerte ekteskap, der familien føreslår potensielle partnarar men dei unge har reell valfridom, blir akseptert som ei legitim samlivsform. Tvangsekteskap, der ein eller begge partar blir pressa til ekteskap mot sin vilje, er forbode ved lov og anerkjent som eit menneskerettsbrot. Nokre innvandrargrupper praktiserer transnasjonale ekteskap, der ein partnar blir henta frå opphavslandet. Dette reiser spørsmål om integrasjon, ekteskapsmigrasjon og forholdet mellom kulturell tradisjon og norsk lov. Sosiologisk forsking viser at samlivsmønster blant innvandrarar blir endra over generasjonar: andregenerasjonsinnvandrarar har samlivsmønster som i mange høve nærmar seg befolkninga elles, med høgare giftealder, fleire sambuarskap og færre barn. Denne utviklinga illustrerer korleis samlivsnormer blir forma i møtet mellom kulturelle tradisjonar og det samfunnet ein lever i.

Noreg har vore eit føregangsland når det gjeld juridisk anerkjenning av likekjønna samliv. Partnarskapslova av 1993 gav homofile par høve til å registrere partnarskap med mange av dei same rettane som ekteskap. I 2009 vart ekteskapslova gjord kjønnsnøytral, slik at homofile og lesbiske par kan gifte seg på lik linje med heterofile par. Lova gav òg likekjønna par rett til å bli vurderte som adoptivforeldre og rett til assistert befruktning. Frå eit sosiologisk perspektiv representerer denne utviklinga ei betydeleg endring i synet på kva ein familie er. Medan familien tradisjonelt vart definert ut frå heteroseksuelle normer, har den juridiske og sosiale anerkjenninga av likekjønna familiar utvida familieomgrepet.

Ein aukande del av befolkninga i Noreg bur åleine – om lag 40 prosent av alle hushald består av éin person. For nokre er dette eit aktivt val om fridom og sjølvstende, medan andre opplever ufriviljug einsemd. Sosiologisk forsking har vist at einsemd er eit veksande folkehelseproblem i mange vestlege land. Einsemd handlar ikkje berre om å bu åleine – det handlar om opplevd mangel på meiningsfulle sosiale relasjonar. Forsking viser at kronisk einsemd er forbunde med auka risiko for hjarte-karsjukdommar, depresjon, demens og tidleg død. Statistikken over einsemd er særleg urovekkjande blant eldre og blant unge vaksne – to grupper som er i overgangsfasar av livet der sosiale nettverk kan vere sårbare. Vektlegginga av individuell sjølvrealisering og uavhengnad i det seinmoderne samfunnet kan gjere det vanskelegare å etablere og halde oppe djupe sosiale band. Nokre sosiologar peikar på at velferdsstaten, ved å gjere det økonomisk mogleg å bu åleine, paradoksalt nok kan bidra til einsemd – sjølv om han sjølvsagt òg vernar mot tvungne og dysfunksjonelle relasjonar.

Samliv og parforhold i Noreg har gjennomgått store endringar. Ekteskapet har gått frå å vere ein økonomisk og sosial allianse til å bli ein relasjon basert på kjærleik og personleg tilfredsstilling. Sambuarskap har blitt den vanlegaste samlivsforma blant unge vaksne, men gjev svakare juridisk vern enn ekteskap. Skilsmisseraten har auka markant som følgje av mellom anna auka likestilling og endra haldningar. Noreg har vore eit føregangsland i å anerkjenne likekjønna samliv juridisk, med kjønnsnøytral ekteskapslov frå 2009.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Ekteskap: Ekteskap er ei formell, juridisk anerkjend samlivsform mellom to personar.
- Sambuarskap: Sambuarskap inneber at to personar lever saman i eit parforhold utan å vere gifte.
- Plastisk seksualitet (Giddens): Plastisk seksualitet er eit omgrep frå Anthony Giddens som skildrar ei form for seksualitet som er frigjord frå reproduksjon og frå tradisjonelle normer om kjønn og…
- Homogami: Homogami nemner mønsteret der menneske dannar par med nokon som liknar dei sjølve med omsyn til sosial bakgrunn, utdanning, etnisitet, religion eller andre sosiale…

Nøkkelomgrep