Integrering, assimilering og segregering.
I dagens verd er det knapt noko samfunn som er heilt kulturelt homogent. Migrasjon, globalisering og teknologisk utvikling har ført til at menneske med ulik kulturell bakgrunn lever side om side i stadig større grad. Men kva inneber det eigentleg å leve i eit fleirkulturelt samfunn? Og korleis kan samfunnet handtere kulturelt mangfald – gjennom integrering, assimilering eller segregering? I dette kapittelet skal vi utforske desse spørsmåla, med særleg vekt på Noreg som fleirkulturelt samfunn.
Eit fleirkulturelt samfunn er eit samfunn der menneske med ulik kulturell, etnisk, religiøs eller språkleg bakgrunn lever saman. Omgrepet kan brukast deskriptivt (skildrande) – som ei konstatering av at kulturelt mangfald finst – eller normativt, som eit ideal om at kulturell diversitet bør anerkjennast og verdsetjast.
Dei fleste moderne samfunn er fleirkulturelle i den forstand at dei rommar kulturelt mangfald. Men graden og karakteren av mangfaldet varierer. Nokre samfunn har vore fleirkulturelle i hundreår på grunn av urbefolkningar, nasjonale minoritetar og historisk migrasjon. Andre har blitt meir fleirkulturelle i nyare tid som følgje av arbeidsinnvandring, flukt og familiegjenforeining.
Det er viktig å skilje mellom fleirkulturalitet som skildring og multikulturalisme som politisk ideologi. Fleirkulturalitet er ein observasjon: Samfunnet består av menneske med ulik kulturell bakgrunn. Multikulturalisme er ein politisk posisjon som argumenterer for at staten aktivt bør anerkjenne og støtte kulturelt mangfald, og at minoritetskulturar bør kunne haldast oppe innanfor ramma av det større samfunnet.
Motstandarar av multikulturalisme argumenterer gjerne for at for mykje vekt på kulturelle skilnader kan undergrave felles verdiar og nasjonal samhøyrsle. Tilhengjarar hevdar derimot at anerkjenning av kulturelt mangfald styrkjer demokratiet og gjev alle innbyggjarar ei oppleving av tilhøyrsle.
Canada og Frankrike representerer to svært ulike tilnærmingar til fleirkulturalitet. Canada har offisielt praktisert multikulturalisme sidan 1971, og staten støttar aktivt minoritetskulturar gjennom lovgjeving og finansiering. Frankrike følgjer derimot ein assimilasjonsmodell basert på prinsippa til republikken: Alle borgarar er like for lova, og staten anerkjenner ikkje etniske eller religiøse grupper som kollektive einingar. Til dømes forbyr Frankrike religiøse symbol i offentlege skular, medan Canada tillèt det. Begge tilnærmingane har både tilhengjarar og kritikarar.
Integrering inneber at innvandrarar og minoritetar deltek aktivt i fellesarenaene i samfunnet – som arbeidsliv, utdanning og sivilsamfunn – samtidig som dei kan behalde viktige delar av den kulturelle identiteten sin. Integrering er ein toveis prosess: Både majoriteten og minoritetane tilpassar seg kvarandre.
Korleis eit samfunn forheld seg til kulturelt mangfald, kan skildrast gjennom tre hovudomgrep: integrering, assimilering og segregering.
Integrering er det mest brukte omgrepet i norsk politisk debatt. Det inneber at innvandrarar og minoritetar deltek i fellesarenaene i samfunnet – arbeidslivet, skulen, foreiningslivet – samtidig som dei kan halde oppe viktige element av den kulturelle identiteten sin. Integrering føreset tilpassing frå begge sider: Innvandrarane lærer språket, forstår spelereglane i samfunnet og deltek aktivt, medan majoritetssamfunnet opnar opp institusjonane sine og viser respekt for kulturell diversitet.
Assimilering inneber at minoritetar gradvis gjev opp den opphavlege kulturen sin og fullt ut overtek verdiane, normene, språket og levemåtane til majoritetskulturen. I ein assimilasjonsprosess «smeltar» minoriteten inn i majoriteten. Historisk har assimilering vore statleg politikk i mange land – til dømes overfor samar og romani i Noreg.
Segregering tyder at ulike kulturelle eller etniske grupper lever åtskilde frå kvarandre, med lite kontakt og samhandling. Segregering kan vere påtvinga gjennom lover og politikk (som apartheid i Sør-Afrika), eller ho kan oppstå som eit resultat av sosioøkonomiske prosessar, diskriminering og sjølvvald gruppeidentitet. Bustadsegregering – at menneske med ulik bakgrunn bur i ulike bydelar – er eit eksempel på segregering i moderne samfunn.
Den norske statens fornorskingspolitikk overfor samane, som varte frå midten av 1800-talet til 1960-talet, er eit historisk eksempel på tvungen assimilering. Samiske barn vart sende til internatskular der dei ikkje fekk snakke samisk, og samisk kultur vart systematisk nedvurdert. Målet var at samane skulle bli «norske» – altså assimilerast inn i den norske majoriteten. Denne politikken forårsaka enorm skade og er i dag anerkjend som eit overgrep. Han illustrerer farane ved assimilering som politikk: Han fører til tap av språk, kultur og identitet, og han kviler på ei etnosentrisk antaking om at kulturen til majoriteten er overlegen.
Noreg har historisk sett vore meir kulturelt mangfaldig enn mange trur. Samane er eit urfolk med eigen kultur, eige språk og eigne rettar. Kvener, skogfinnar, jødar, romani og romanifolk er anerkjende som nasjonale minoritetar. I tillegg har Noreg i etterkrigstida opplevd betydeleg innvandring – først arbeidsinnvandring frå Pakistan, Tyrkia og Marokko på 1970-talet, seinare fluktinnvandring frå Vietnam, Bosnia, Somalia, Syria og andre land.
I dag har om lag 20 prosent av befolkninga i Noreg innvandrarbakgrunn. Dei største gruppene har bakgrunn frå Polen, Litauen, Somalia, Pakistan og Syria. Kulturelt mangfald er særleg synleg i dei store byane, og spesielt i Oslo, der over 30 prosent av befolkninga har innvandrarbakgrunn.
Norsk integreringspolitikk har gjennomgått store endringar over tid. Frå den relativt liberale tilnærminga på 1970-talet har det skjedd ei gradvis dreiing mot strengare krav til innvandrarar – mellom anna obligatorisk norskopplæring, introduksjonsprogram og krav til statsborgarskap. Samtidig har det blitt lagt meir vekt på dialogbasert integrering og på å nedkjempe diskriminering.
Utfordringane i eit fleirkulturelt samfunn er mange: Korleis sikre likestilling og like moglegheiter for alle? Korleis motverke diskriminering og rasisme? Korleis balansere kulturell fridom med felles verdiar og normer? Desse spørsmåla står sentralt i norsk samfunnsdebatt og politikk.
Rasisme og diskriminering er blant dei mest alvorlege utfordringane i fleirkulturelle samfunn. Rasisme kan definerast som ein ideologi som hevdar at det finst biologiske eller kulturelle skilnader mellom menneskegrupper som gjer nokre grupper overlegne andre. I sosiologien skil ein gjerne mellom fleire former for rasisme.
Biologisk rasisme – den «klassiske» rasismen – hevdar at det finst biologiske rasar med ulike medfødde eigenskapar, og at nokre rasar er overlegne andre. Denne forma for rasisme vart brukt til å rettferdiggjere slaveri, kolonialisme og folkemord, og er i dag vitskapleg tilbakevist. Moderne genetikk har vist at «rase» ikkje er ein biologisk kategori – den genetiske variasjonen innanfor folkegrupper er større enn variasjonen mellom dei.
Kulturell rasisme (nyrasisme) har i stor grad erstatta den biologiske rasismen i moderne samfunn. I staden for å hevde at nokre rasar er biologisk overlegne, blir det hevda at nokre kulturar er «uforeinlege» med andre, eller at kulturell diversitet er ein trussel mot det nasjonale fellesskapet. Argumenta blir gjerne formulerte utan direkte referansar til rase, men effekten er den same: bestemte grupper blir marginaliserte og stigmatiserte ut frå den kulturelle bakgrunnen sin.
Strukturell rasisme refererer til dei systematiske ulikskapane mellom grupper som blir haldne oppe gjennom institusjonane og strukturane i samfunnet – utan at nokon einskildperson nødvendigvis handlar rasistisk. Når innvandrarar systematisk har lågare sysselsetjing, lågare inntekt, dårlegare helse og dårlegare buforhold enn majoritetsbefolkninga, kan dette skuldast strukturell rasisme – diskriminering som er innvevd i korleis arbeidsmarknaden, bustadmarknaden og helsevesenet fungerer.
Diskriminering handlar om å behandle menneske ulikt på grunnlag av kjenneteikn som etnisitet, religion, kjønn eller funksjonsevne. Diskriminering kan vere direkte (ein arbeidsgjevar avviser ein kvalifisert søkjar på grunn av utanlandsk namn) eller indirekte (tilsynelatande nøytrale reglar eller praksisar som i praksis råkar bestemte grupper uforholdsmessig).
Strukturell rasisme refererer til dei systematiske ulikskapane mellom etniske grupper som blir haldne oppe gjennom institusjonane, strukturane og praksisane i samfunnet – utan at det nødvendigvis ligg føre medviten rasistisk motivasjon frå einskildpersonar. Strukturell rasisme kan kome til uttrykk gjennom systematisk diskriminering i arbeidsmarknaden, bustadmarknaden, utdanningssystemet og rettsvesenet.
Forsking har gong på gong vist at jobbsøkjarar med utanlandsk-klingande namn har lågare sjanse for å bli kalla inn til intervju enn søkjarar med norsk-klingande namn – sjølv når kvalifikasjonane er identiske. I eit kjent eksperiment sende forskarar to identiske søknader til dei same jobbane, men med ulike namn (til dømes «Hassan» og «Erik»). «Erik» vart kalla inn til intervju monaleg oftare. Dette er eit eksempel på direkte diskriminering som bidreg til strukturell rasisme: Sjølv om inga lov opent diskriminerer, fører individuelle fordommar til systematisk ulikskap i utfall. For den einskilde jobbsøkjaren blir dette opplevd som ei usynleg barriere som er vanskeleg å prove og nedkjempe.
I ei globalisert verd er kulturell tilhøyrsle ikkje lenger nødvendigvis knytt til eitt territorium. Omgrepet transnasjonalisme blir brukt om dei banda og samanhengane migrantar held oppe på tvers av landegrenser – til heimland, familiemedlemer i andre land, og diaspora-fellesskap over heile verda. Mange menneske lever i dag «transnasjonale liv» der dei pendlar mellom kulturar, språk og tilhøyrsler.
Diaspora refererer opphavleg til den jødiske spreiinga etter øydelegginga av tempelet i Jerusalem, men blir i dag brukt meir generelt om folkegrupper som lever spreidde utanfor det opphavlege heimlandet sitt, men som held oppe ein felles identitet og tilknyting til heimlandet. Den somaliske, den kurdiske og den pakistanske diasporaen i Noreg er eksempel på slike fellesskap.
Transnasjonale samanhengar har blitt styrkte av digitaliseringa. Migrantar kan halde dagleg kontakt med familie i heimlandet gjennom videosamtalar, følgje media i heimlandet i sanntid, og delta i politiske debattar på tvers av grenser. Dette skaper «fleirstadstilhøyrsle» – ei oppleving av å høyre til fleire stader og kulturar samtidig. For mange er dette rikande, men det kan òg skape spenningar og ei kjensle av å «ikkje heilt høyre til» nokon stad.
Omgrepet «bindestrek-identitet» blir ofte brukt om menneske som lever mellom to kulturar – «norsk-somalisk», «norsk-pakistansk» og liknande. Desse identitetane er ikkje halve eller delte, men samansette og dynamiske. Forsking viser at mange «bindestrek-nordmenn» opplever den fleirkulturelle identiteten sin som ein ressurs – dei har tilgang til fleire kulturelle kodar, språk og nettverk enn dei som berre har éi kulturell tilhøyrsle.
Diaspora refererer til ei folkegruppe som lever spreidd utanfor det opphavlege heimlandet sitt, men som held oppe ein felles identitet og tilknyting til heimlandet. Diaspora-fellesskap er ofte kjenneteikna av eit sterkt medvit om felles opphav, kulturelle tradisjonar som blir haldne ved like i det nye landet, og transnasjonale band til heimland og andre delar av diasporaen.
Ahmed voks opp på Tøyen i Oslo med foreldre frå Somalia. Han snakkar norsk, somali og engelsk. Han følgjer norske nyheiter, men òg somalisk politikk gjennom sosiale medium. Han feirar eid med familien, men òg 17. mai med venene. Han sender pengar til slektningar i Mogadishu og planlegg ein ferietur dit. Han studerer på universitet i Oslo, men vurderer å ta eit utvekslingssemester i London der han har slektningar. Livet til Ahmed er transnasjonalt – det spenner over fleire land, kulturar og tilhøyrsler. Han er verken «berre norsk» eller «berre somalisk», men begge delar og meir. For han er dette ikkje ein motsetnad, men ein samansett identitet som gjev han tilgang til ulike verder.
Fordommar er førehandsdømde haldningar til personar eller grupper basert på tilhøyrsla deira til ein bestemt kategori (etnisitet, religion, kjønn, seksuell orientering osv.). Fordommar byggjer gjerne på stereotypiar – forenkla og generaliserande oppfatningar om eigenskapane til ei gruppe. Medan stereotypiar er kognitive (dei handlar om kva vi trur om ei gruppe), er fordommar emosjonelle (dei handlar om kva vi føler overfor gruppa).
Framandfrykt (xenofobi) er ein intens frykt for eller fiendtlegheit mot menneske som blir oppfatta som «framande» eller «annleis». Framandfrykt kan ha mange årsaker: personlege erfaringar, mediepåverknad, økonomisk uvisse, kulturell utryggleik og politisk mobilisering. Forsking viser at framandfrykt ofte er sterkast i område med lite faktisk kontakt med innvandrarar – noko som blir kalla kontaktparadokset.
Sosialpsykologen Gordon Allport formulerte i boka «The Nature of Prejudice» (1954) kontakthypotesen, som hevdar at kontakt mellom grupper under visse vilkår kan redusere fordommar. Vilkåra er: (1) lik status mellom gruppene i kontaktsituasjonen, (2) felles mål, (3) samarbeid (ikkje konkurranse), og (4) institusjonell støtte. Forsking har i stor grad stadfesta hypotesen – interkulturell kontakt under gunstige vilkår reduserer fordommar og aukar forståing.
Eit fleirkulturelt samfunn er eit samfunn der menneske med ulik kulturell bakgrunn lever saman. Korleis samfunnet handterer dette mangfaldet, kan skildrast gjennom omgrepa integrering (deltaking med bevart kulturell identitet), assimilering (oppgjeving av opphavleg kultur) og segregering (åtskiljing av grupper). Rasisme – biologisk, kulturell og strukturell – og diskriminering er blant dei mest alvorlege utfordringane i fleirkulturelle samfunn. Transnasjonalisme og diaspora viser at kulturell tilhøyrsle i ei globalisert verd spenner over landegrenser, og at mange menneske lever med samansette «bindestrek-identitetar». Fordommar og stereotypiar kan reduserast gjennom interkulturell kontakt under gunstige vilkår (kontakthypotesen til Allport). Noreg har historisk sett vore fleirkulturelt gjennom urfolk og nasjonale minoritetar, og har blitt ytterlegare mangfaldig gjennom nyare innvandring.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Fleirkulturelt samfunn: Eit fleirkulturelt samfunn er eit samfunn der menneske med ulik kulturell, etnisk, religiøs eller språkleg bakgrunn lever saman.
- Integrering: Integrering inneber at innvandrarar og minoritetar deltek aktivt i fellesarenaene i samfunnet – som arbeidsliv, utdanning og sivilsamfunn – samtidig som dei kan…
- Strukturell rasisme: Strukturell rasisme refererer til dei systematiske ulikskapane mellom etniske grupper som blir haldne oppe gjennom institusjonane, strukturane og praksisane i samfunnet –…
- Diaspora: Diaspora refererer til ei folkegruppe som lever spreidd utanfor det opphavlege heimlandet sitt, men som held oppe ein felles identitet og tilknyting til heimlandet.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Fleirkulturelt samfunn | Eit fleirkulturelt samfunn er eit samfunn der menneske med ulik kulturell, etnisk, religiøs eller språkleg bakgrunn lever saman. |
| Integrering | Integrering inneber at innvandrarar og minoritetar deltek aktivt i fellesarenaene i samfunnet – som arbeidsliv, utdanning og sivilsamfunn – samtidig som dei kan… |
| Strukturell rasisme | Strukturell rasisme refererer til dei systematiske ulikskapane mellom etniske grupper som blir haldne oppe gjennom institusjonane, strukturane og praksisane i samfunnet –… |
| Diaspora | Diaspora refererer til ei folkegruppe som lever spreidd utanfor det opphavlege heimlandet sitt, men som held oppe ein felles identitet og tilknyting til heimlandet. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.