Å forstå andre kulturer.
Når vi møter menneske frå andre kulturar, brukar vi ofte vår eigen kultur som målestokk for å vurdere det vi ser. Vi kan oppleve skikkane til andre som «rare», «primitive» eller «uforståelege» – utan å reflektere over at våre eigne skikkar kan framstå like framandarta for andre. I dette kapittelet skal vi sjå nærare på to grunnleggjande perspektiv for å forstå kulturmøte: etnosentrisme og kulturrelativisme. Begge omgrepa er sentrale verktøy i sosiologien og sosialantropologien, og dei reiser viktige spørsmål om toleranse, forståing og grensene for kulturell aksept.
Etnosentrisme er tendensen til å vurdere andre kulturar ut frå verdiane, normene og praksisane til sin eigen kultur – og ofte sjå på sin eigen kultur som overlegen eller «normal». Omgrepet blei innført av sosiologen William Graham Sumner i 1906. Etnosentrisme inneber at ein brukar sin eigen kultur som referanseramme for å bedømme skikkane, trusførestillingane og levemåtane til andre kulturar.
Etnosentrisme er ei svært vanleg haldning som dei fleste menneske ber med seg i større eller mindre grad. Det er ein naturleg konsekvens av sosialiseringsprosessen: Vi veks opp i ein bestemt kultur og lærer å ta normene og verdiane hans for gitt. Når vi så møter andre kulturar, kan det vere vanskeleg å forstå praksisar som bryt med det vi er vane med.
Etnosentrisme kan kome til uttrykk på mange måtar – frå milde fordommar og stereotypiar til alvorleg diskriminering og rasisme. Historisk har etnosentriske haldningar blitt brukte til å rettferdiggjere kolonialisme, slaveri og undertrykking av urfolk. Europeiske koloniherrar såg på sine eigne samfunn som «siviliserte» og dei koloniserte folka som «primitive», og brukte dette som argument for å påtvinge sin eigen kultur.
Men etnosentrisme er ikkje berre eit historisk fenomen. Òg i dag kan vi sjå etnosentriske haldningar i debattar om innvandring, religion og kulturskilnader. Når nokon hevdar at «norsk kultur» er truga av innvandring, eller at bestemte religiøse praksisar er «uforenlege med vestlege verdiar», kan dette spegle etnosentriske perspektiv.
Ein norsk turist i Japan reagerer med ubehag på at folk et med open munn og lagar slurpelydar under måltid. I Noreg blir dette rekna som dårlege manerar, men i Japan er det eit teikn på at ein set pris på maten. Turisten vurderer japansk bordskikk ut frå norske normer og konkluderer med at japanarane har «dårlege manerar» – eit klassisk døme på etnosentrisme. Den japanske bordskikken er verken betre eller dårlegare enn den norske; han er berre annleis.
Kulturrelativisme er prinsippet om at ein kultur bør forståast og vurderast ut frå sine eigne premissar, verdiar og kontekst – ikkje ut frå standardane til ein annan kultur. Omgrepet er nært knytt til sosialantropologen Franz Boas (1858–1942), som argumenterte for at kvar kultur har sin eigen indre logikk og samanheng som må forståast på eigne vilkår.
Kulturrelativisme blei utvikla som eit motperspektiv til etnosentrismen som hadde prega mykje av den tidlege antropologien. Franz Boas og elevane hans, deriblant Margaret Mead og Ruth Benedict, argumenterte for at forskarar måtte leggje frå seg sine eigne kulturelle briller for å kunne forstå andre kulturar. Kulturrelativisme er først og fremst eit metodisk prinsipp – eit verktøy for å oppnå djupare og meir nøyaktig forståing av kulturelle fenomen.
I praksis inneber kulturrelativisme at ein forsøkjer å forstå kvifor ein bestemt praksis eksisterer i ein gjeven kulturell kontekst. I staden for å dømme ein skikk som «barbarisk» eller «primitiv», spør ein: Kva for funksjon har denne praksisen i det samfunnet der han finst? Kva for verdiar og trusførestillingar ligg bak? Korleis blir han opplevd av dei menneska som praktiserer han?
Dette tyder ikkje at kulturrelativisme krev at ein godtek alt som skjer i kvar einaste kultur. Det er snarare ei tilnærming som legg vekt på forståing før vurdering. Ein prøver først å forstå ein praksis på hans eigne premissar, og deretter kan ein ta ei informert stilling til han.
I mange kulturar blir det praktisert arrangerte ekteskap. Frå eit vestleg perspektiv kan dette verke undertrykkjande – individet bør vel sjølv velje kven det vil gifte seg med? Ei kulturrelativistisk tilnærming vil forsøkje å forstå praksisen i sin kontekst: I mange samfunn er ekteskap ikkje berre ei sak mellom to individ, men ein allianse mellom to familiar. Arrangerte ekteskap kan sikre økonomisk tryggleik, bevare sosiale nettverk og foreine familiar. Dei involverte kan oppleve det som trygt og meiningsfullt, ikkje som tvang. Ein kulturrelativistisk analyse tyder ikkje at ein godkjenner alle former for arrangerte ekteskap, men at ein forstår dei i kontekst før ein vurderer dei.
Ein av dei viktigaste diskusjonane knytte til kulturrelativisme handlar om grensene hans. Viss vi skal forstå alle kulturar på eigne premissar, tyder det då at vi ikkje kan kritisere praksisar som kjønnslemlesting, barneekteskap eller dødsstraff for homofili – fordi dei er «kulturelt forankra»?
Dei fleste sosiologar og antropologar i dag vil svare nei. Det er ein viktig skilnad mellom metodisk kulturrelativisme (å forstå ein praksis i kontekst) og moralsk kulturrelativisme (å hevde at alle praksisar er moralsk likeverdige). FNs verdserklæring om menneskerettar (1948) slår fast at alle menneske har visse grunnleggjande rettar uavhengig av kulturell tilhøyrsle. Desse rettane – retten til liv, fridom frå tortur, ytringsfridom, likestilling – set ei grense for kulturrelativismen.
Det tyder ikkje at menneskerettane er uproblematiske. Kritikarar har peika på at dei i stor grad speglar vestlege verdiar og at dei kan brukast som reiskap for kulturimperialisme. Denne debatten – mellom universelle menneskerettar og kulturell pluralisme – er ein av dei mest sentrale i moderne samfunnsvitskap og filosofi.
Ein balansert posisjon kan vere å anerkjenne at alle menneske har visse grunnleggjande rettar, samtidig som ein forstår at desse rettane kan tolkast og praktiserast ulikt i ulike kulturelle kontekstar. Det handlar om å finne ein balanse mellom respekt for kulturelt mangfald og vern av rettane til individet.
Kjønnslemlesting av jenter blir praktisert i delar av Afrika, Midtausten og Asia. Frå eit kulturrelativistisk perspektiv kan ein forstå at praksisen er knytt til tradisjonar om reinleik, familieære og sosial aksept i dei aktuelle samfunna. Men dei fleste vil likevel argumentere for at praksisen bryt med dei grunnleggjande rettane jenter har til kroppsleg integritet og helse. FN og Verdas helseorganisasjon har klassifisert det som ein menneskerettsstridig praksis. Her set menneskerettane ei grense for kulturrelativismen.
Omgrepet orientalisme blei introdusert av den palestinsk-amerikanske litteraturvitaren Edward Said i det banebrytande verket hans «Orientalism» (1978). Said analyserte korleis Vesten historisk har konstruert eit bilete av «Orienten» (Midtausten, Asia, Nord-Afrika) som eksotisk, irrasjonell, passiv og tilbakeståande – som ein motsetnad til det «rasjonelle», «dynamiske» og «siviliserte» Vesten. Denne førestillinga var ikkje berre ei uskuldig misforståing, men eit maktverktøy som blei brukt til å rettferdiggjere kolonialisme og vestleg dominans.
Orientalisme er ei form for etnosentrisme, men han går djupare enn individuelle fordommar. Han er innvevd i vestleg kultur, kunst, vitskap og politikk, og han påverkar framleis korleis vestlege medium og institusjonar framstiller ikkje-vestlege kulturar. Når muslimar i media konsekvent blir assosierte med terrorisme, når afrikanske land blir omtala primært i samband med fattigdom og krig, og når asiatiske kulturar blir reduserte til eksotiske stereotypiar, ser vi etterklangen av orientalistiske tankemønster.
Eurosentrisme er eit beslekta omgrep som skildrar tendensen til å setje Europa (og den breiare vestlege sivilisasjonen) i sentrum av verdshistoria og behandle han som målestokk for alle andre sivilisasjonar. Eurosentrismen har prega mykje av vestleg historieskriving, der ikkje-vestlege samfunn ofte blir framstilte som «underutvikla» versjonar av vestlege samfunn, snarare enn som samfunn med si eiga gyldige historie og utvikling.
I nyare tid har postkolonial teori utfordra både orientalisme og eurosentrisme ved å gje stemme til perspektiva frå tidlegare koloniserte folk og ved å problematisere den antatte universaliteten til vestlege kunnskapstradisjonar.
Orientalisme er omgrepet til Edward Said for den vestlege tradisjonen der «Orienten» (Midtausten, Asia, Nord-Afrika) blir konstruert som «den andre» til Vesten – eksotisk, irrasjonell og tilbakeståande. Said viste at denne konstruksjonen ikkje var nøytral, men fungerte som eit maktverktøy som legitimerte kolonialisme og vestleg dominans. Orientalisme pregar framleis vestlege framstillingar av ikkje-vestlege kulturar.
Når ei norsk avis skriv om Saudi-Arabia, blir det gjerne fokusert på kvinneundertrykking, strenge straffer og religiøs konservatisme. Når same avisa skriv om Noreg, blir det fokusert på likestilling, demokrati og menneskerettar. Denne asymmetrien i framstillinga kan analyserast som ei form for orientalisme: Det arabiske samfunnet blir framstilt som motsetnaden til Noreg – «dei undertrykkjande» mot «dei frigjorde». Slike framstillingar er ikkje nødvendigvis usanne, men dei er selektive – dei utelèt til dømes den rike kulturarven til Saudi-Arabia, dei interne reformrørslene, og dei eigne utfordringane Noreg har med likestilling. Said ville argumentert for at denne selektive framstillinga medverkar til å halde oppe eit hierarkisk verdsbilete der Vesten er «normalt» og Midtausten er «problematisk».
I ei verd prega av globalisering, migrasjon og kulturmøte er evna til kulturforståing viktigare enn nokosinne. Kulturforståing handlar om å kunne sjå verda frå perspektivet til andre, forstå at ens eigne kulturelle normer ikkje er universelle, og anerkjenne at meiningsfulle liv kan levast på mange forskjellige måtar.
Ei nyttig tilnærming er det sosiologen Ninian Smart kalla «empathetic understanding» – empatisk forståing. Det inneber å forsøkje å forstå praksisane, verdiane og trusførestillingane til ein annan kultur «innanfrå», slik dei blir opplevde av dei som lever innanfor denne kulturen. Dette tyder ikkje at ein nødvendigvis er einig i alt ein forstår, men at ein gjer ein ærleg innsats for å sjå verda gjennom brillene til andre.
Samtidig er det viktig å unngå det som kan kallast «kulturell essensialisme» – førestillinga om at kulturar er faste, einsarta og uforanderlege blokker. I verkelegheita er alle kulturar mangfaldige, dynamiske og i kontinuerleg endring. Det finst ikkje éin «norsk kultur» eller éin «somalisk kultur» – det finst mange variantar, spenningar og debattar innanfor kvar einaste kulturell tradisjon. Å anerkjenne dette mangfaldet er avgjerande for å unngå stereotypiar.
Den kanadiske filosofen Charles Taylor har argumentert for ein «anerkjenningens politikk» – at eit rettferdig samfunn krev at alle kulturelle grupper blir anerkjende som likeverdige og behandla med respekt. Taylor meiner at manglande anerkjenning kan påføre individ og grupper alvorleg skade, fordi identiteten vår er delvis forma av anerkjenninga eller fråværet av anerkjenning frå andre. Viss eit samfunn systematisk nedvurderer verdiane og livsmåten til ei bestemt kulturgruppe, internaliserer medlemmene av denne gruppa eit negativt sjølvbilete.
Kulturell essensialisme er førestillinga om at kulturar er faste, einsarta og uforanderlege einingar med ein bestemt «essens» eller «kjerne». Denne forståinga overser at kulturar alltid er mangfaldige, dynamiske og i endring, og at det finst stor variasjon innanfor kvar einaste kulturell tradisjon. Kulturell essensialisme kan føre til stereotypisering og overdrivne generaliseringar om kulturelle grupper.
Påstanden «muslimar er slik og slik» er eit døme på kulturell essensialisme. Han behandlar over 1,8 milliardar menneske – frå Marokko til Indonesia, frå fattige bønder til rike forretningsfolk, frå konservative tradisjonalistar til liberale reformistar – som ei einsarta gruppe med felles eigenskapar. I verkelegheita er det enorme skilnader mellom muslimar med omsyn til tolking av religionen, kulturelle praksisar, politiske haldningar og levemåtar. Ei somalisk-norsk jente i Oslo, ein sekulær forretningsmann i Istanbul og ein streng wahhabi-predikant i Saudi-Arabia kan alle kalle seg muslimar, men dei lever svært forskjellige liv og deler kanskje berre eit minimum av felles trusførestillingar. Å redusere denne mangfaldigheita til ein «essens» er ei alvorleg overforenkling.
Etnosentrisme inneber å vurdere andre kulturar ut frå målestokken til sin eigen kultur, og kan leie til fordommar, stereotypiar og diskriminering. Kulturrelativisme er det motsette prinsippet: å forstå andre kulturar på deira eigne premissar. Som metodisk verktøy er kulturrelativisme avgjerande for god samfunnsvitskapleg forståing. Men kulturrelativismen har grenser – universelle menneskerettar set ei ramme for kva for praksisar som kan aksepterast uavhengig av kulturell kontekst. Orientalisme-omgrepet til Edward Said avslører korleis Vesten har konstruert bilete av «dei andre» som maktverktøy, og minner oss om at etnosentrisme kan vere innvevd i kultur og vitskap. Kulturell essensialisme – førestillinga om at kulturar er faste og einsarta – bør unngåast fordi alle kulturar er mangfaldige og i endring. Utfordringa ligg i å balansere respekt for kulturelt mangfald med vern av grunnleggjande rettar.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Etnosentrisme: Etnosentrisme er tendensen til å vurdere andre kulturar ut frå verdiane, normene og praksisane til sin eigen kultur – og ofte sjå på sin eigen kultur som overlegen eller…
- Kulturrelativisme: Kulturrelativisme er prinsippet om at ein kultur bør forståast og vurderast ut frå sine eigne premissar, verdiar og kontekst – ikkje ut frå standardane til ein annan kultur.
- Orientalisme (Edward Said): Orientalisme er omgrepet til Edward Said for den vestlege tradisjonen der «Orienten» (Midtausten, Asia, Nord-Afrika) blir konstruert som «den andre» til Vesten – eksotisk…
- Kulturell essensialisme: Kulturell essensialisme er førestillinga om at kulturar er faste, einsarta og uforanderlege einingar med ein bestemt «essens» eller «kjerne».
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Etnosentrisme | Etnosentrisme er tendensen til å vurdere andre kulturar ut frå verdiane, normene og praksisane til sin eigen kultur – og ofte sjå på sin eigen kultur som overlegen eller… |
| Kulturrelativisme | Kulturrelativisme er prinsippet om at ein kultur bør forståast og vurderast ut frå sine eigne premissar, verdiar og kontekst – ikkje ut frå standardane til ein annan kultur. |
| Orientalisme (Edward Said) | Orientalisme er omgrepet til Edward Said for den vestlege tradisjonen der «Orienten» (Midtausten, Asia, Nord-Afrika) blir konstruert som «den andre» til Vesten – eksotisk… |
| Kulturell essensialisme | Kulturell essensialisme er førestillinga om at kulturar er faste, einsarta og uforanderlege einingar med ein bestemt «essens» eller «kjerne». |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.