Subkultur, motkultur og kulturell kapital.
Kultur er eit av dei mest brukte – og mest mangetydige – omgrepa i sosiologi og sosialantropologi. Vi snakkar om «norsk kultur», «ungdomskultur», «bedriftskultur» og «kulturkrasj», men kva meiner vi eigentleg? I dette kapittelet skal vi utforske kulturomgrepet slik det blir brukt i samfunnsvitskapen, sjå på ulike kulturelle fenomen som subkultur, motkultur og populærkultur, og til slutt drøfte det innflytelsesrike omgrepet til Pierre Bourdieu om kulturell kapital.
I sosiologien og sosialantropologien blir kultur forstått som dei felles verdiane, normene, kunnskapane, symbola, tradisjonane og levemåtane som blir delte av ei gruppe menneske. Kultur er lært (ikkje medfødt), delt (ikkje individuelt) og i stadig endring. Det omfattar alt frå språk, religion og kunst til kvardagslege vanar, mattradisjonar og sosiale omgangsformer.
I daglegtalen blir «kultur» ofte brukt om kunst, litteratur og musikk – det vi kan kalle eit snevert kulturomgrep. I samfunnsvitskapen opererer ein med eit utvida kulturomgrep som omfattar heile den menneskeskapte delen av tilværet: korleis vi organiserer samfunnet, kva vi et, korleis vi helsar på kvarandre, kva vi reknar som høfleg eller uhøfleg, og kva for verdiar vi set høgast.
Sosialantropologen Edward B. Tylor definerte allereie i 1871 kultur som «det komplekse heile som inkluderer kunnskap, tru, kunst, moral, lov, skikk og kvar anna evne og vane mennesket erverver som medlem av eit samfunn». Denne breie definisjonen er framleis grunnleggjande i faget.
Ei viktig innsikt er at kultur er noko vi lærer gjennom sosialisering – det er ikkje medfødt. Dette tyder at kulturelle skilnader ikkje skuldast biologiske skilnader, men ulike sosialiseringsprosessar. Denne erkjenninga har vore avgjerande for å motarbeide rasisme og etnosentrisme.
Kulturelle normer kan verke «naturlege» for dei som lever med dei, men varierer sterkt mellom samfunn. I Noreg blir det rekna som normalt å halde om lag ei armlengds avstand til framande i samtale. I mange latinamerikanske og arabiske kulturar er den sosiale avstanden kortare – ein står nærare kvarandre og rører ved kvarandre oftare. Ingen av normene er «riktigare» enn den andre; dei speglar ulike kulturelle konvensjonar om personleg rom og sosial intimitet.
Innanfor eit større samfunn finst det alltid kulturelle variasjonar. Ein subkultur er ei gruppe innanfor eit større samfunn som deler bestemte verdiar, normer, symbol eller praksisar som skil dei frå hovudkulturen, men utan nødvendigvis å stå i konflikt med han. Døme kan vere gamingkulturen, skatekulturen, cosplay-miljøet eller bestemte religiøse grupper.
Ein motkultur (kontrakultur) går eit steg lenger: Det er ein subkultur som aktivt utfordrar eller avviser verdiane og normene i det dominerande samfunnet. Historiske døme inkluderer hippiebevegelsen på 1960-talet, som protesterte mot krig, materialisme og konformitet, og punkkulturen på 1970-talet, som gjorde opprør mot sosiale konvensjonar gjennom musikk, klesdrakt og haldning.
Det er viktig å merke seg at grensene mellom subkultur og motkultur er flytande. Ein subkultur kan utvikle seg til ein motkultur dersom han blir meir konfronterande overfor storsamfunnet, og ein motkultur kan gradvis bli absorbert av hovudkulturen og miste den opposisjonelle karakteren sin.
Populærkultur (ofte kalla «popkultur») refererer til dei kulturelle uttrykksformene som er utbreidde og tilgjengelege for breie lag av befolkninga. Det inkluderer masseprodusert underhaldning som film, TV-seriar, popmusikk, dataspel, sosiale medium og mote. Populærkulturen spelar ei viktig rolle i sosialisering og identitetsdanning, og er eit sentralt studieobjekt i kultursosiologien.
Hip-hop starta som ein motkultur i afroamerikanske og latinamerikanske miljø i New York på 1970-talet. Det var ei kulturell rørsle som uttrykte frustrasjon over fattigdom, rasisme og marginalisering gjennom musikk, dans, graffiti og klesdrakt. I dag er hip-hop eit av dei mest dominerande populærkulturelle uttrykka i verda, og store delar av det har blitt absorbert av den kommersielle hovudkulturen. Dette illustrerer korleis motkulturar kan gå frå å vere opposisjonelle til å bli ein del av mainstream-kulturen.
Den franske sosiologen Pierre Bourdieu (1930–2002) er ein av dei mest innflytelsesrike sosiologane i moderne tid. Han utvikla omgrepet kulturell kapital for å forklare korleis kulturelle ressursar fungerer som ei form for «rikdom» som gjev fordelar i samfunnet – på same måte som økonomisk kapital.
Bourdieu identifiserte tre former for kulturell kapital:
1. Kroppsleggjord kulturell kapital – dei kunnskapane, ferdigheitene, vanane og smakspreferansane som er «innprenta» i individet gjennom oppvekst og sosialisering. Døme kan vere å snakke «korrekt», ha kjennskap til klassisk musikk eller meistre kodane for «danna» åtferd.
2. Objektivert kulturell kapital – kulturelle gjenstandar som bøker, kunstverk, instrument og teknologi. Desse har verdi berre dersom individet har den kroppsleggjorde kapitalen til å forstå og bruke dei.
3. Institusjonalisert kulturell kapital – formelle kvalifikasjonar og titlar, som utdanning, vitnemål og gradar. Desse gjev offisiell anerkjenning av den kulturelle kompetansen til individet.
Poenget til Bourdieu var at kulturell kapital er ujamt fordelt i samfunnet og medverkar til å reprodusere sosiale ulikskapar. Barn frå høgt utdanna familiar arvar kulturell kapital som gjev dei fordelar i utdanningssystemet – dei kjenner «kodane», og skulen verdset den kulturen dei allereie har.
Tenk deg to elevar som startar i første klasse. Elev A har foreldre med høg utdanning: Heime er det mange bøker, foreldra les høgt kvar kveld, dei diskuterer samfunnsspørsmål ved middagsbordet, og barnet har lært å uttrykkje seg i heile setningar. Elev B har foreldre med låg utdanning og usikker økonomi: Heime er det færre bøker, og kvardagen er prega av andre uroar. Begge barna er like intelligente, men Elev A startar med eit forsprang fordi skulen løner den typen kunnskap og ferdigheiter som allereie finst heime hos A. Ifølgje Bourdieu er dette eit døme på korleis kulturell kapital medverkar til sosial reproduksjon.
Globaliseringa har ført til ei omfattande utveksling av kulturelle uttrykk, idear og praksisar på tvers av landegrenser. Denne prosessen blir kalla kulturell globalisering, og han reiser viktige spørsmål om kulturell identitet, makt og mangfald.
Nokre forskarar ser kulturell globalisering som ein trussel mot kulturelt mangfald – ei form for «kulturimperialisme» der vestleg (og særleg amerikansk) populærkultur spreier seg over heile verda og fortrengjer lokale kulturuttrykk. Denne posisjonen blir gjerne kalla homogeniseringstesen: Verda blir stadig meir kulturelt einsarta fordi alle konsumerer dei same filmane, musikken, mattrettane og merkekleda.
Andre forskarar, som den svensk-britiske antropologen Ulf Hannerz, argumenterer for at kulturell globalisering ikkje nødvendigvis fører til einsretting, men snarare til hybridisering – at kulturelle element frå ulike tradisjonar blir blanda og skaper noko nytt. Omgrepet kreolisering blir brukt om liknande prosessar: Når kulturar møtest, oppstår det nye kulturelle former som ikkje kan reduserast til nokon av «opphavskulturane».
Eit nøkkelomgrep i denne samanhengen er glokalisering – ei samansmelting av «globalisering» og «lokalisering». Omgrepet, som blei populariert av sosiologen Roland Robertson, skildrar korleis globale kulturelle fenomen alltid blir tilpassa og omforma i lokale kontekstar. McDonald's serverer ulike menyar i ulike land, Bollywood-filmar blandar indiske musikktradisjonar med vestleg filmspråk, og norske ungdommar brukar engelske slanguttrykk på norsk. Kulturell globalisering er altså ikkje ein einvegsprosess, men ei kompleks vekselverknad mellom det globale og det lokale.
Hybridisering er ein prosess der kulturelle element frå ulike tradisjonar blir blanda og skaper nye kulturelle former. Omgrepet blir brukt i kultursosiologien for å skildre resultata av kulturell globalisering – at kulturmøte ikkje nødvendigvis fører til einsretting, men til mangfaldige blandingsformer. Liknande omgrep er kreolisering og synkretisme.
Koreansk popmusikk (K-pop) er eit slåande døme på kulturell hybridisering. K-pop kombinerer vestlege musikksjangrar (pop, hip-hop, R&B, EDM) med koreansk språk, estetikk og underhaldningskultur. Artistgrupper som BTS og BLACKPINK har nådd global popularitet ved å blande vestleg musikkproduksjon med koreanske trente-konsept, sofistikert visuell estetikk og ein fankultur som har røter i japansk og koreansk underhaldningstradisjon. K-pop er verken «vestleg» eller «koreansk» i rein form – det er noko genuint nytt som har oppstått gjennom kulturell hybridisering. Fenomenet illustrerer at kulturell globalisering ikkje berre handlar om vestleg dominans, men òg om at ikkje-vestlege kulturuttrykk kan oppnå global innverknad.
For å forstå rolla kulturen har i å halde oppe sosiale ulikskapar utvikla Bourdieu ikkje berre omgrepet kulturell kapital, men òg omgrepa felt og symbolsk vald.
Eit felt er i terminologien til Bourdieu eit avgrensa sosialt område med eigne reglar, verdiar og kampar – til dømes utdanningsfeltet, kunstfeltet, det politiske feltet eller mediefeltet. Innanfor kvart felt kjempar aktørane om posisjonar og ressursar, og kampen følgjer dei eigne reglane til feltet. I kunstfeltet handlar kampen om kva som blir rekna som «god» kunst; i utdanningsfeltet om kva som blir rekna som «viktig» kunnskap.
Symbolsk vald er omgrepet til Bourdieu for den forma for dominans som blir utøvd gjennom kulturelle og symbolske middel – utan fysisk makt, men gjennom definisjonsmakt over kva som er «normalt», «verdfullt» og «korrekt». Når smaken og kulturen til overklassen blir presentert som «finkultur» og kulturen til arbeidarklassen avvist som «vulgær» eller «simpel», er dette eit døme på symbolsk vald. Det avgjerande er at dei som blir utsette for symbolsk vald, ofte aksepterer han som legitim – dei anerkjenner sjølve at deira eigen kultur er «mindreverdig». Bourdieu kalla dette mekanismen for miskjenning (méconnaissance).
Symbolsk vald er særleg verksam i utdanningssystemet. Skulen presenterer ein bestemt type kultur og kunnskap som universell og nøytral, men denne kulturen fell i stor grad saman med kulturen til overklassen og middelklassen. Barn frå desse klassane opplever skulen som ei naturleg forlenging av heimekulturen, medan barn frå arbeidarklassen kan oppleve framandgjering og utilstrekkelegheit. «Nøytraliteten» til skulen maskerer at han medverkar til å reprodusere sosiale ulikskapar gjennom kulturell seleksjon.
Symbolsk vald er omgrepet til Pierre Bourdieu for den forma for dominans som blir utøvd gjennom kulturelle og symbolske middel – gjennom definisjonsmakt over kva som blir rekna som verdfullt, normalt og korrekt. Symbolsk vald er verksam fordi han blir akseptert som legitim av dei som blir utsette for han (miskjenning). Utdanningssystemet er ifølgje Bourdieu ein sentral arena for symbolsk vald, fordi det presenterer ein bestemt (klassebestemt) kultur som universell og nøytral.
Tenk deg ein elev frå ein arbeidarklassefamilie som byrjar på universitetet. Ho oppdagar at medstudentane diskuterer bøker ho aldri har høyrt om, refererer til reiser ho aldri har vore på, og brukar eit språk som er meir akademisk enn det ho er van med heimefrå. Ho kjenner seg «dum» og «utanfor» – ikkje fordi ho manglar intelligens, men fordi ho manglar den kulturelle kapitalen som universitetet tek for gitt. Ifølgje Bourdieu er dette symbolsk vald i praksis: Kulturen til universitetet blir presentert som nøytral og universell, men han favoriserer systematisk dei som allereie har den «riktige» kulturelle kapitalen. Det mest verknadsfulle er at eleven sjølv aksepterer premisset – ho trur at ho er «dårlegare» fordi ho ikkje kjenner kodane, i staden for å sjå at kodane er klassebaserte.
Sosiologar skil gjerne mellom materiell kultur og ikkje-materiell kultur. Materiell kultur omfattar dei fysiske gjenstandane og artefakta som menneske skaper og brukar – bygningar, verktøy, klede, mattradisjonar, kunstverk, teknologi og infrastruktur. Ikkje-materiell kultur omfattar dei abstrakte elementa – verdiar, normer, idear, trusførestillingar, språk, symbol og kunnskapssystem.
Dei to dimensjonane heng tett saman. Ein moské er eit materielt kulturobjekt, men han speglar og mogleggjer ikkje-materielle kulturelle praksisar som bøn, fellesskap og religiøs tru. Ein smarttelefon er eit materielt kulturobjekt, men han er meiningsfull berre innanfor ramma av den ikkje-materielle kulturen som omgjev han – førestillingar om kommunikasjon, tilgjengelegheit, sosiale medium og personvern.
Sosiologen William F. Ogburn introduserte omgrepet kulturelt etterslep (cultural lag) for å skildre situasjonar der den materielle kulturen endrar seg raskare enn den ikkje-materielle. Når ny teknologi blir introdusert, tek det ofte tid før normer, verdiar og lovverk tilpassar seg. Sosiale medium er eit godt døme: Teknologien blei utvikla og teken i bruk lenge før samfunnet utvikla normer for ansvarleg bruk, personvern og regulering. Dette etterslepet kan skape sosiale spenningar og konfliktar.
Kulturomgrepet i sosiologien og sosialantropologien er breitt og omfattar heile den menneskeskapte delen av tilværet – verdiar, normer, kunnskapar, symbol og levemåtar. Innanfor eit samfunn finst det subkulturar (grupper med eigne kulturelle særtrekk) og motkulturar (grupper som aktivt utfordrar den dominerande kulturen). Populærkultur spelar ei stadig viktigare rolle i sosialisering og identitetsdanning. Omgrepet til Pierre Bourdieu om kulturell kapital viser korleis kulturelle ressursar er ujamt fordelte og medverkar til å reprodusere sosiale ulikskapar, medan omgrepet symbolsk vald skildrar korleis dominans blir utøvd gjennom definisjonsmakt over kva som er verdfullt. Kulturell globalisering fører ikkje nødvendigvis til einsretting, men til hybridisering og glokalisering – nye blandingsformer der globale og lokale kulturuttrykk smeltar saman. Kulturforståing er difor uløyseleg knytt til forståing av makt, ulikskap og globale prosessar.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Kultur (sosiologisk/antropologisk): I sosiologien og sosialantropologien blir kultur forstått som dei felles verdiane, normene, kunnskapane, symbola, tradisjonane og levemåtane som blir delte av ei gruppe…
- Populærkultur: Populærkultur (ofte kalla «popkultur») refererer til dei kulturelle uttrykksformene som er utbreidde og tilgjengelege for breie lag av befolkninga.
- Hybridisering: Hybridisering er ein prosess der kulturelle element frå ulike tradisjonar blir blanda og skaper nye kulturelle former.
- Symbolsk vald (Pierre Bourdieu): Symbolsk vald er omgrepet til Pierre Bourdieu for den forma for dominans som blir utøvd gjennom kulturelle og symbolske middel – gjennom definisjonsmakt over kva som blir rekna…
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Kultur (sosiologisk/antropologisk) | I sosiologien og sosialantropologien blir kultur forstått som dei felles verdiane, normene, kunnskapane, symbola, tradisjonane og levemåtane som blir delte av ei gruppe… |
| Populærkultur | Populærkultur (ofte kalla «popkultur») refererer til dei kulturelle uttrykksformene som er utbreidde og tilgjengelege for breie lag av befolkninga. |
| Hybridisering | Hybridisering er ein prosess der kulturelle element frå ulike tradisjonar blir blanda og skaper nye kulturelle former. |
| Symbolsk vald (Pierre Bourdieu) | Symbolsk vald er omgrepet til Pierre Bourdieu for den forma for dominans som blir utøvd gjennom kulturelle og symbolske middel – gjennom definisjonsmakt over kva som blir rekna… |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.