1.2 Hva er sosialantropologi?

Sosialantropologi er studiet av menneske, kulturar og samfunn i all sin mangfald. Medan sosiologien tradisjonelt har hatt utspringet sitt i studiet av moderne, vestlege samfunn, har sosialantropologien historisk retta blikket utover – mot fjerne folkeslag og framande kulturar. I dag studerer sosialantropologar alle typar samfunn, frå småskalasamfunn i Amazonas til norske bygdesamfunn, frå migrantmiljø i europeiske storbyar til nettsamfunn på internett.

Det som skil faget frå andre samfunnsvitskapar, er først og fremst metoden: det langvarige feltarbeidet med deltakande observasjon. Antropologen reiser ut, lever blant dei menneska ho studerer, og forsøkjer å forstå verda slik dei forstår den. Denne tilnærminga gjev ei djupne og nærleik til menneskeleg erfaring som ingen annan samfunnsvitskapleg metode kan matche.

Sosialantropologien bringar òg med seg eit viktig perspektiv: at det som verkar «naturleg» og «sjølvsagt» i vår eigen kultur, ofte er ein av mange moglege måtar å organisere livet på. Ved å studere andre kulturar lærer vi like mykje om oss sjølve som om «dei andre».

Det som gjer sosialantropologien unik blant samfunnsvitskapane, er feltarbeidet. Antropologar reiser ut og lever saman med dei menneska dei studerer, ofte i månader eller år. Denne metoden blir kalla deltakande observasjon: Forskaren deltek i daglglivet til dei ho studerer, samstundes som ho observerer og analyserer det som skjer.

Deltakande observasjon inneber å lære seg lokale språk, delta i ritual og kvardagsaktivitetar, byggje tillit og bli kjend med livsverda til menneske innanfrå. Målet er å forstå perspektivet til andre menneske – å sjå verda gjennom auga deira. Denne tilnærminga gjev ein type innsikt som spørjeundersøkingar og statistikk sjeldan kan fange. Når du lever blant menneske i månader og år, oppdagar du ting som aldri ville kome fram i eit kort intervju eller eit spørjeskjema.

Den polsk-britiske antropologen Bronislaw Malinowski (1884–1942) blir rekna som grunnleggjaren av feltarbeidet. Studiane hans av trobriandarane i Melanesia (ei øygruppe i Stillehavet) på 1910- og 1920-talet sette standarden for moderne antropologisk forsking. Før Malinowski dreiv dei fleste «antropologar» forsking frå kontora sine i Europa, basert på reisebeskrivingar, misjonærrapportar og notat frå koloniembetsmenn. Malinowski demonstrerte at antropologen måtte «ut i felten» – bu blant menneska, lære språket deira og delta i kvardagslivet.

Feltarbeidet til Malinowski blant trobriandarane var banebrytande på fleire måtar. For det første viste han at samfunn som europearane avskreiv som «primitive», var komplekse og sofistikerte. For det andre etablerte han ein metodisk standard: detaljerte feltnotat, systematisk observasjon, og analyse av både det folk seier og det dei faktisk gjer. For det tredje demonstrerte han at kultur berre kan forståast som ein heilskap – enkeltfenomen gjev meining berre i samanhengen sin.

Feltarbeid er ikkje berre ein metode – det er ei intens personleg erfaring. Antropologen må handtere kultursjokk, einsemd, språkbarrierar og det å vere ein utanforståande i eit samfunn ho forsøkjer å forstå innanfrå. Ho må navigere mellom rolla som deltakar (å bli akseptert og integrert) og rolla som observatør (å halde analytisk distanse).

Feltarbeid reiser òg viktige etiske spørsmål. Antropologen kjem ofte frå ein privilegert posisjon – frå ein rik, vestleg akademisk institusjon – til eit samfunn med færre ressursar og makt. Kva gjev forskaren rett til å studere liva til andre menneske? Korleis sikrar ein at forskinga ikkje skadar dei den handlar om? Desse spørsmåla har blitt stadig viktigare i faget.

I tidleg antropologi var det vanleg at forskarar studerte koloniserte folk utan å reflektere over maktforholdet mellom forskar og «informant». I dag blir det stilt strenge krav til informert samtykke (at deltakarane veit kva dei er med på), anonymisering (at identitetar blir verna) og gjensidigheit (at forskinga òg gjev noko tilbake til dei som blir studerte).

Styrken til feltarbeidet er at det gjev djup og nyansert kunnskap om dei levde erfaringane til menneske. Veikskapen er at det er tidkrevjande, at resultata vanskeleg kan generaliserast til store befolkningar, og at nærværet til forskaren alltid påverkar det som blir studert. Likevel er det langvarige feltarbeidet med deltakande observasjon framleis det viktigaste kjennemerket til sosialantropologien.

To sentrale omgrep i sosialantropologien er kulturrelativisme og etnosentrisme. Dei representerer to motsette måtar å forhalde seg til kulturell skilnad på, og dei er avgjerande for å forstå kva antropologisk tenking inneber.

Etnosentrisme tyder å vurdere andre kulturar ut frå målestokken til sin eigen kultur – å gå ut frå at ens eigne verdiar, normer og skikkar er dei «rette», «naturlege» eller «beste». Etnosentrisme er ein allmennmenneskeleg tendens: dei fleste menneske i dei fleste kulturar går ut frå at deira eigen måte å leve på er den normale. Historisk sett har etnosentriske haldningar hatt alvorlege konsekvensar. Europearar betrakta andre kulturar som «primitive» eller «underutvikla», noko som blei brukt til å rettferdiggjere kolonialisme, slaveri og kulturell undertrykking. Omgrepet «utviklingsland» ber framleis spor av arven frå denne tankegangen – det antydar at alle samfunn beveger seg langs den same utviklingsstigen, med vestlege samfunn på toppen.

Kulturrelativisme er det motsette prinsippet: å forstå ein kultur på premissane hans, i konteksten hans, utan å døme den ut frå verdiane til sin eigen kultur. Det tyder ikkje at ein må akseptere eller godta alle kulturelle praksisar moralsk. Kulturrelativisme er først og fremst eit metodisk prinsipp: Før du kan døme ein praksis, må du forstå den. Og for å forstå den, må du sjå den innanfrå, gjennom auga til dei menneska som lever den.

Den tysk-amerikanske antropologen Franz Boas (1858–1942) var den viktigaste forkjemparen for kulturrelativisme. I ei tid då rasisme og sosialdarwinisme dominerte akademia, argumenterte Boas for at det ikkje finst «høgareståande» og «lågareståande» kulturar – berre ulike kulturar. Han viste at biologiske raseskilnader ikkje kunne forklare kulturelle skilnader, og at alle kulturar er komplekse og verdige respekt.

Kulturrelativisme som prinsipp reiser eit vanskeleg spørsmål: Finst det nokon universelle verdiar som gjeld uavhengig av kultur? Eller er all moral relativ – avhengig av kulturell kontekst?

Dette er ein debatt som går aktivt føre seg innan antropologien og filosofien. Nokre argumenterer for at menneskerettane representerer universelle verdiar som gjeld uavhengig av kultur. Andre peikar på at menneskerettane er forma av vestleg tenking og ikkje nødvendigvis gjeld universelt.

I praksis møter vi dette dilemmaet i mange konkrete spørsmål: Er det akseptabelt at nokre kulturar praktiserer barneekteskap? Omskjering av jenter? Dødsstraff? Strenge avgrensingar av rørslefridomen til kvinner? Ein streng kulturrelativist ville seie at vi ikkje kan døme desse praksisane utanfrå. Men dei fleste antropologar i dag inntek ein meir nyansert posisjon: kulturrelativisme er eit verdifullt analytisk verktøy som hjelper oss å forstå, men det fritek oss ikkje frå å ta moralsk stilling.

Den norske antropologen Thomas Hylland Eriksen har formulert det slik: Vi bør bruke kulturrelativisme som ein metode for å forstå, men ikkje som ei orsaking for å unnlate å ta stilling til urett. Å forstå kvifor noko skjer, tyder ikkje å akseptere det.

Franz Boas (1858–1942) blir rekna som faren til den amerikanske antropologien. Fødd i Tyskland, emigrerte han til USA og blei professor ved Columbia University i New York, der han utdanna ein heil generasjon leiande antropologar, inkludert Margaret Mead og Ruth Benedict.

Boas argumenterte sterkt mot dei rasistiske og evolusjonistiske teoriane som dominerte samtida hans. På slutten av 1800-talet var det vanleg å rangere kulturar i eit hierarki frå «primitive» til «siviliserte», med europeisk kultur på toppen. Boas viste at dette var vitskapeleg uhaldbart. Han påviste at fysiske eigenskapar (som forma på hovudskallen) endra seg frå generasjon til generasjon hos innvandrarar til USA, noko som undergrov den biologiske determinismen til raseteoriane.

Boas framheva at alle kulturar er komplekse system av meining, og at dei må forståast på eigne premiss – det vi i dag kallar kulturrelativisme. Han var òg pioner innan det som blir kalla historisk partikularisme: ideen om at kvar kultur har si unike historie og ikkje kan forståast gjennom universelle utviklingsmodellar. I motsetnad til evolusjonistane, som meinte at alle samfunn gjennomgjekk dei same utviklingsstadia, insisterte Boas på at kulturell utvikling er mangfaldig og uføreseieleg.

Innflytelsen til Boas på antropologien kan knapt overdrivast. Han etablerte feltarbeid som standardmetode, han kjempa mot rasisme med vitskaplege argument, og han la grunnlaget for kulturrelativisme som det viktigaste analytiske prinsippet til faget.

Clifford Geertz (1926–2006) vidareførte den fortolkande tradisjonen i antropologien og er kanskje den mest innflytelsesrike antropologen i andre halvdel av 1900-talet. Det mest berømte bidraget hans er omgrepet «tjukk beskriving» (thick description), henta frå filosofen Gilbert Ryle.

Kva er skilnaden mellom ei «tynn» og ei «tjukk» beskriving? Geertz brukte eit enkelt døme: å blunke med auget. Ei tynn beskriving vil berre konstatere at ein person lukkar og opnar augelokket raskt. Ei tjukk beskriving vil spørje: Er det eit ufrivillig blink? Eit konspiratorisk blunk? Ein parodi på blunkinga til nokon? Ei øving framføre spegelen? Sjølve den fysiske rørsla er den same, men meininga er heilt forskjellig. Oppgåva til antropologen er å fange denne meininga – å forstå kva handlingar tyder for dei menneska som utfører dei.

For Geertz handla antropologi ikkje om å finne universelle lovmessigheiter, slik naturvitskapen gjer, men om å fortolke kulturelle teikn og symbol. Han definerte kultur som «webs of significance» – vev av meining – som menneske spinn og som dei sjølve er fanga i. Jobben til antropologen er å fortolke desse meiningsveva, å forstå dei symbola og kodane som eit samfunn bruker for å gje meining til tilværet sitt.

Geertz gjennomførte viktige feltarbeid både i Indonesia og Marokko. Analysen hans av hanekampar på Bali – der han viste at hanekampane ikkje berre var underhaldning, men eit «djupt spel» som uttrykte og forhandla sosiale hierarki og verdiar – er blitt ein klassikar i antropologisk litteratur.

Sosialantropologi er studiet av menneske og kulturar i all sin mangfald. Den viktigaste metoden til faget er deltakande observasjon gjennom langvarig feltarbeid, ein tradisjon som blei grunnlagd av Malinowski gjennom studiane hans av trobriandarane. Margaret Mead bidrog til å vise kva kultur har å seie gjennom studiane sine av ungdomstida på Samoa.

Kulturrelativisme – å forstå andre kulturar på premissane deira – er eit sentralt prinsipp, i motsetnad til etnosentrisme. Franz Boas la grunnlaget for dette prinsippet og kjempa mot rasistiske kulturteoriar. Clifford Geertz utvikla den fortolkande antropologien med omgrepet tjukk beskriving. Den norske antropologen Fredrik Barth fornya faget med prosessanalyse og teorien om etniske grenser.

Feltarbeid reiser viktige etiske spørsmål om maktforhold, samtykke og ansvar overfor dei menneska som blir studerte. Kulturrelativisme er eit verdifullt analytisk verktøy, men har grensene sine – det fritek oss ikkje frå å ta moralsk stilling til urett.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Sosialantropologi: Sosialantropologi er studiet av sosialt og kulturelt liv på tvers av samfunn.
- Deltakande observasjon: Deltakande observasjon er ein forskingsmetode der forskaren lever saman med og deltek i kvardagslivet til dei menneska som blir studerte, over lengre tid.
- Holistisk tilnærming: Holisme i antropologien tyder å forstå kulturelle fenomen som delar av ein større heilskap.
- Kulturrelativisme: Kulturrelativisme er prinsippet om å forstå ein kultur på premissane hans, utan å døme den ut frå verdiane og normene til sin eigen kultur.
- Etnosentrisme: Etnosentrisme er tendensen til å vurdere andre kulturar ut frå verdiane og normene til sin eigen kultur, og ofte gå ut frå at ens eigen kultur er overlegen.

Nøkkelomgrep